کمی از کویر(دقت فرمائید:مطالب کامل نیست! و اسناد کامل ذکر نشده است)

کویر لوت

کویر لوت کویری است در منطقه جنوب شرقی ایران. این کویر در شمال شرقی شهرستان کرمان قرار دارد. هسته آن گرمترین نقطه کره زمین است.


واژه کویرلوت
اصطلات جغرافیایی که تاکنون به این خطه پهناور نسبت داده شده است عبارتند از: چاله لوت (چاله لوت در کتاب ژئومرفولوژی کاربردی –بیابان – فرسایش بیابانی – دکتر حسن احمدی معادل پلایا Playa یک واژه اسپانیائی است گرفته شده و به معنی حوضه مرکزی و یا به عنوان چاله داخلی مورد استفاده دارد)، دشت لوت، کویر لوت، بیابان لوت و .... ولی واژه «دشت لوت» در برگیرنده تمامی واژه‌های دیگر است.


صحرا - حسین خادم
از مهمترین مشخصات صحراها بارش کم‌باران ، کم بودن پوشش گیاهی و اختلاف زیاد درجه حرارت روزانه می‌باشد. در واقع صحرا‌ به نواحی اطلاق می‌شود که با کمی رطوبت ، موجودات زنده و تغییر شدید درجه حرارت شب و روز مشخص می‌شوند.
انواع صحرا
صحراهای قطبی :
این صحراها شامل نواحی وسیعی می‌باشند که بوسیله یخ پوشیده شده‌اند و به علت پایین بودن درجه حرارت و سرمای زیاد ناحیه خیلی خشک می‌باشند.
صحراهای توپوگرافی :
صحراهایی هستند که کمی رطوبت آنها به علت دور بودن از اقیانوس‌ها و قرار گرفتن در مرکز قاره‌ها و یا وجود کوههای بلند و مرتفع که جلوی بادهای اصلی ناحیه را گرفته و از رسیدن رطوبت به این نواحی جلوگیری می‌کنند، می‌باشد. نمونه این نوع صحراها کویر مرکزی ایران می‌باشد.
صحراهای استوایی :
این صحراها که به مراتب وسیعتر از صحراهای قطبی می‌باشند. در فاصله بین 15 تا 30 درجه شمال و جنوب خط استوا قرار دارند. به عنوان مثال می‌توان صحرای شمال آفریقا و صحرای عربستان را نام برد.
تخریب در صحراها
تخریب شیمیایی در صحراها به علت کمی رطوبت بندرت انجام می‌گیرد. از این جهت بیشتر قطعات و ذرات کانی‌ها و همچنین سنگ‌ها در صحراها دستخوش تغییرات شیمیایی نشده‌اند. از انواع تخریب‌های فیزیکی که در صحراها انجام می‌گیرد، می‌توان عمل نیروی ثقل (گرانشی) ، انرژی باد و تغییرات درجه حرارت را نام برد که از جمله عوامل موثر در تخریب مکانیکی می‌باشند. تغییرات درجه حرارت سبب انبساط و انقباض سنگ‌ها شده و باعث تخریب آنها می‌گردد. عدم وجود پوشش گیاهی در صحراها موجب می‌شود که مواد حاصل از تخریب بوسیله باد به سهولت جابجا و پراکنده شود.
آبها در صحرا
مقدار آبهای جاری در صحراها بسیار کم است ولی بارانهای اتفاقی اغلب بصورترگبار نازل می‌شود. در نواحی خشک به علت کمی پوشش گیاهی مقدار آبی که در سطح زمین جریان می‌یابد نسبت به مناطق دیگر با پوشش گیاهی زیاد با باران مشابه خیلی بیشتر است و در نتیجه هر چند که مقدار این آبها نیز کم باشد در تخریب ، حمل و نقل و رسوبگذاری در صحراها نقش مهمی دارد.
در صحراها ممکن است رودخانه‌های کمی جاری می‌باشند که از نقاط مرطوب منشا گرفته و از صحراها عبور می‌کنند، ولی اکثر این رودخانه‌ها به حوضه‌های داخلی ریخته و وارد دریا نمی‌شوند.

 

عمل باد در صحراها
گرچه باد از نظر فرسایش از آب به مراتب دارای اهمیت کمتری می‌باشد. ولی نقش مهمی را در فرسایش صحراها به عهده دارد. در مناطق خشک که رسوبات تخریبی و سست توسط هیچ پوشش گیاهی محافظت نمی‌شوند. بادها به آسانی مواد را از جایی برداشته و در جایی دیگر انباشته می‌سازند. در نتیجه باد علاوه بر عمل حمل و نقل ، عمل تخریب و رسوبگذاری را نیز انجام می‌دهد.
حمل مواد بوسیله باد
باد قادر است ذرات موجود در سطح زمین را برداشته و با خود تا مسافتی حمل نماید. میزان حمل ، مقدار جابجایی و سرعت ته نشست مواد بستگی مستقیم به قدرت (سرعت) باد و قطر ذرات دارد. یعنی هرچه سرعت باد بیشتر باشد می‌تواند ذرات را به ارتفاع بیشتر و به فاصله دورتر ببرد و همچنین دانه‌های درشت‌تری را با خود حمل کند. برای به حرکت در آوردن ذرات خشک سرعت کمتری لازم است تا ذرات مرطوب. بنابراین در صحراهای خشک به علت نبودن رطوبت و پوشش گیاهی حمل مواد بوسیله باد خیلی بهتر و سریعتر انجام می‌گیرد. سرعت باد با نزدیک شدن به سطح زمین (در اثر ایجاد اصطکاک) کم گشته ولی با دور شدن از سطح زمین به میزان سرعت آن افزوده می‌شود.
نحوه حمل مواد توسط باد
حمل مواد به وسیله باد نسبت به وزن دانه‌ها به سه طرزیق انجام می‌گیرد :
حرکت معلق برای ذرات خیلی ریز
ذرات خیلی ریز ماسه ، سیلت‌های دانه‌ریز ، گرد و غبار و خاکسترهای آتشفشانی چون بسیار سبک می‌باشند. حتی بوسیله بادهای خیلی ملایم به آسانی به هوا بلند شده و مدت‌ها در هوا به حالت معلق باقی می‌مانند. بطور کلی در شرایط عادی ذرات با قطر کوچکتر از 0.03 میلیمتر که در روی سطح زمین قرار گرفته‌اند می‌توانند بوسیله باد به هوا بلند شوند. این ذرات ممکن است صدها متر از سطح زمین بلند شده و همچنین کیلومترها جابجا شوند.
حرکت جهشی برای ذرات متوسط
باد به تنهایی نمی‌تواند ذرات متوسط را از جا بلند کند بلکه بر اثر برخورد ذرات ماسه با یکدیگر به هوا پرتاب می‌شوند که به این نوع حرکت جهشی می‌گویند. وقتی سرعت باد به حد معینی برسد ذرات ماسه شروع به چرخش و غلطیدن به سمت جلو می‌کنند که ممکن است در اثر برخورد با ذرات دیگر باعث حرکت و یا پرتاب آنها به هوا شوند. وقتی ذره‌ای به هوا بلند می‌شود تحت تاثیر دو نیروی نیروی گرانشی و نیروی سرعت باد ، قرار می‌گیرد. ذرات در اثر نیروی ثقل به زمین بر می‌گردند ولی در اثر نیروی باد بجلو رانده می‌شوند.
حرکت چرخشی برای ذرات درشت
ذراتی که درشت‌تر هستند اغلب به سبب وزن و درشی از جا کنده نشده و در هوا پراکنده نمی‌شوند بلکه وقتی سرعت باد به‌حد کافی برسد با چرخش و یا غلطیدن به سمت جلو حرکت می‌کنند. این عمل چرخش را Reptation می‌گویند.
فرسایش بوسیله باد
عمل فرسایش باد به دو صورت انجام می‌گیرد. : Deflation (بادکند) و Abrasion (بادساب) .
بادکند Deflation
حمل و نقل ذرات توسط باد را Deflation می‌گویند. باد قادر است ذرات ریز و کوچک موجود در سطح زمین را بخصوص در مناطقی که فاقد پوشش گیاهی و رطوبت زیاد است به آسانی از یک نقطه به نقطه دیگر منتقل کند و ممکن است این عمل سبب کنده شدن سطح زمین و بوجود آمدن گودی‌هایی می‌شود که گاهی ممکن است تا صد متر عمق داشته باشند.
سنگ فرش بیابان
در مناطقی که ذرات درشت و ریز وجود داشته باشد باد سبب جابجا شدن ذرات ریزتر و سبکتر شده و قطعات بزرگتر سنگ‌ها بر جای باقی می‌مانند که بعد از گذشت زمان سنگ‌های درشت‌تر باقی مانده و منظره فرشی به خود می‌گیرند که اصطلاحا به آن سنگ‌فرش بیابان و یا Hamade می‌گویند.
یاردانگ
باد در مناطق صحرایی مخصوصا در زمین‌های سست و نرم موجب تشکیل شیارهای طولی و طویل می‌گردد که یاردانگ نامیده می‌شود. این نوع شیارها در جنوب دشت لوت دیده می‌شود.
بادساب Abrasion
موادی که بوسیله باد حمل می‌شوند در اثر برخورد با یکدیگر سایش پیدا می‌کنند. این عمل ساییدگی که بوسیله باد انجام می‌گیرد را Abration می‌نامند. البته عمل ساییدگی بدون Deflation امکان پذیر نیست. چون در اثر حمل مواد است که ساییدگی و یا خراش بوجود می‌آید. ذرات یا دانه‌های ماسه‌ای که بوسیله باد حمل می‌شوند، بدلیل سختی که دارند وسایل بسیار مناسبی برای سایش سنگ‌ها ، ساختمان‌ها ، دیوارها و ... می‌باشند.
سنگ‌های بادساب (ventifact)
سنگ‌ها و قلوه‌سنگهایی که یک سطح آنها در اثر باد صیقلی و صاف شده است در اثر تغییر جهت باد و یا چرخش سنگ‌ها در محل اولیه خود چند سطح صاف در آنها ایجاد گردد به چنین سنگ‌هایی که به‌ علت سایش باد بوجود آمده‌اند سنگ‌های بادساب یا ventifact می‌گویند.
فرسایش لانه‌زنبوری
برخورد مداوم بادهای قوی و دائمی که ذرات ماسه همراه دارند بر روی صخره‌ها و یا سنگ‌هایی که در سطح زمین بخصوص در نقاط خشک و نیمه خشک قرار دارند باعث می‌گردد که بتدریج این سنگ‌ها فرسایش حاصل کنند و نوعی فرسایش لانه‌زنبوری از خود نشان دهند.
تخت دیو
گاهی باد مواد نرمی را که در زیر تخته سنگ‌ها قرار گرفته‌اند تخریب نموده و با خود حمل می‌کنند‌ و در نتیجه پدیده قارچ مانندی بوجود می‌آید که اصطلاحا به آن تخت دیو می‌گویند.

********************
کویر و اعمال فرسایشی باد 
تعاریف متعددی توسط دانشمندان برای کویر ارایه شده که عمدتاً می­توان بر دشواری رویش گیاهی به عنوان ویژگی مشترک تمامی کویرها یا بیابان­های واقعی زمین تأکید کرد؛ به سخنی دیگر، کویر پهنه­ای است که در آن «حیات گیاهی» با بدترین شرایط برای بقای خویش مواجه است و کمترین توان تولید را در مقایسه با سایر رویشگاه­ها دارد. 
دو واژه کویر و بیابان در اصطلاح عمومی، اغلب مترادف یکدیگر بکار می‌روند، اما از دیدگاه علمی متفاوت می‌باشند.
کویر یا «پلایا»، در واقع سیر قهقرائی بیابان است که در اثر تجمع سیلاب‌ها، تبخیر فوق‌العاده زیاد سطحی و بر جای ماندن املاح قلیایی نهایتا به صورت زمین‌های دارای پوشش سفید نمکی، نمایان می‌شود. بر حسب میزان حمل مواد محلول و معلق، توسط سیلاب‌ها و هرزاب‌های حوضه‌های آبخیز ارتفاعات مشرف به نقاط پست بیابانی (که معمولا توام با املاح قلیائی فراوانی می‌باشد) چاله‌های تدفینی بزرگ یا کوچک در آن شکل می‌گیرد.
این گونه سیلا‌ب‌ها در مسیر حرکت خود‌، ممکن است از ساختارهای مختلف زمین‌شناسی ( مانند ساختارهای گچی‌، قلیایی و آهکی) عبور نموده و نتیجتا در اثر شستشو و فرسایش مواد‌، املاح را با خود به چاله‌های تدفینی هدایت می‌نمایند. بدنبال این عمل‌، تبخیر سطحی آب موجود‌، منجر به باقی گذاردن املاح (مخصوصا در سطح‌الارض) می‌شود. بنابراین خاک اشباع از املاح شده و امکان زیست را از گیاهان سلب می‌کند به همین ترتیب کویر توسعه و گسترش یافته و هر روز بر دامنه آن افزوده می‌گردد.
کویرها، فاقد حیات بیولوژیک بوده در صورتی که بیابان‌ها، دارای پوشش گیاهی ضعیف می‌باشد و این پوشش گیاهی بسته به شدت محدودیت‌های اکولوژیکی، ممکن است فقیر تا بسیار فقیر از پوشش گیاهی باشد.
تخریب شیمیایی در کویر به علت کمی رطوبت بندرت انجام می‌گیرد. از این جهت بیشتر قطعات و ذرات کانی‌ها و همچنین سنگ‌ها در کویر دستخوش تغییرات شیمیایی نشده‌اند. از انواع تخریب‌های فیزیکی که در کویر انجام می‌گیرد، می‌توان عمل نیروی ثقل (گرانشی)، انرژی باد و تغییرات درجه حرارت را نام برد که از جمله عوامل موثر در تخریب مکانیکی هستند.
تغییرات درجه حرارت سبب انبساط و انقباض سنگ‌ها شده و باعث تخریب آنها می‌گردد. عدم وجود پوشش گیاهی در کویر موجب می‌شود که مواد حاصل از تخریب بوسیله باد به سهولت جابجا و پراکنده شود. گرچه باد از نظر فرسایش، از آب به مراتب دارای اهمیت کمتری است. ولی نقش مهمی را در فرسایش کویر به عهده دارد. در مناطق خشک که رسوبات تخریبی و سست توسط هیچ پوشش گیاهی محافظت نمی‌شوند، بادها به آسانی مواد را از جایی برداشته و در جایی دیگر انباشته می‌سازند. در نتیجه باد علاوه بر عمل حمل و نقل، عمل تخریب و رسوب‌گذاری را نیز انجام می‌دهد.
حمل مواد بوسیله باد
باد قادر است ذرات موجود در سطح زمین را برداشته و با خود تا مسافتی حمل نماید. میزان حمل، مقدار جابجایی و سرعت ته نشست مواد بستگی مستقیم به قدرت (سرعت) باد و قطر ذرات دارد. یعنی هرچه سرعت باد بیشتر باشد می‌تواند ذرات را به ارتفاع بیشتر و به فاصله دورتر ببرد و همچنین دانه‌های درشت‌تری را با خود حمل کند.
برای به حرکت در آوردن ذرات خشک سرعت کمتری لازم است تا ذرات مرطوب. بنابراین در صحراهای خشک به علت نبودن رطوبت و پوشش گیاهی حمل مواد بوسیله باد خیلی بهتر و سریعتر انجام می‌گیرد. سرعت باد با نزدیک شدن به سطح زمین (در اثر ایجاد اصطکاک) کم گشته ولی با دور شدن از سطح زمین به میزان سرعت آن افزوده می‌شود.
سایش بادی
سایش یکی از آثار بسیار جالب توجه فرسایشی بادی می‌باشد که در سنگ‌ها ظاهر می‌شود و در آن سطوح سنگ‌ها در دوره طولانی تحت اثر باد سائیده می‌شود. ذراتی که توسط باد حمل می‌شوند پس از برخورد با موانعی که بر سر راه آنها وجود دارد موجب سایش آنها می‌شود . این عمل که در نزدیک سطح زمین و توسط ذرات ماسه انجام می‌گیرد به سایش ماسه‌ای معروف است. قطعه‌ سنگ‌ها، ساختمان‌ها و موانع دست‌ساز انسان تحت تاثیر این نوع فرایند قرار می‌گیرند.
اگر سطح سنگ از کانی‌های با سختی یکسان تشکیل شده باشد سطح آن صاف و صیقلی می‌شود. ولی اگر دارای کانی‌های با سختی متفاوت باشد سطح آن خراشیده یا نقطه نقطه می‌شود. اگر سنگ به هر دلیلی از چند جهت تحت تاثیر سایش قرارگیرد دارای چند سطح صاف با گوشه‌های نوک تیز می‌شود که به آن بادساب می‌گویند.اگر موانع سنگی منفرد در مسیر باد دارای جنس متفاوت با سختی متفاوت باشند باعث بوجود آمدن اشکالی ستونی، مانند قارچ‌ها یا سندان کفاشی می‌شود.
اشکال ناشی از عمل سایش
دشت ریگی یا رگ
در مناطق فاقد پوشش گیاهی بادبُردگی باعث برداشت ذرات ریز و قابل حمل می‌شود و ذرات درشت‌تر بر جای می‌مانند، که به آن دشت ریگی می‌گویند.
حفره و فرورفتگی
در بعضی بیابان‌ها باد حفره‌ها و فرورفتگی‌هایی ایجاد می‌کند. ژئومورفولوژیست‌ها معتقدند این پدیده در اثر فرسایش بادی بوجود می‌آید. حفره‌ها اغلب کم عمق و در جهت باد غالب قراردارند.


یاردانگ

 

فرسایش بادی در بعضی مناطق صحرایی موجب تشکیل شیارها و فرو رفتگی‌های طویل و نسبتا عمیقی در رسوبات نرم می‌شود که این شیارها را بادکند و به دیوارهای میان آنها یاردانگ می‌گویند. امتداد شیارها معمولاً در جهت بادهای اصلی منطقه است. ممکن است ارتفاع یاردانگ‌ها به ده‌ها متر و طول آنها به کیلومترها برسد. محققین معتقدند ایجاد یاردانگ‌ها نتیجه دخالت فرسایش آبی‌_ بادی است.
یاردانگ - حمزه زارع زاده
باد در مناطق صحرایی بویژه در زمین‌های سست و نرم موجب تشکیل شیارهای طولی و طویل می‌گردد که یاردانگ نامیده می‌شود. این نوع شیارها در جنوب دشت لوت دیده می‌شود. اشکال تپه های فرسایشی حاصل فرسایش بادی یاردانگهادرمناطق خشک دنیا ازقبیل ایران ,ایالات متحده ,چاد, مصرو پرو درسطح وسیعی گسترش یافته‌اند وفرایندهای موجود تا حدی موردمطالعه قرارگرفته‌اند (احمدی 1377 ,Donald; 1977,Breed, 1989). درایران یاردانگ هاسطح وسیعی رادرلوت مرکزی پوشانیده است به طوری که 4 درصدکل بیابان لوت راشامل می‌‌شودواین سازندازنظرچینه شناسی درردیف پلیوسن فوقانی وکواترنری تحتانی قرارمی گیرد (Krinsley ,1970) تحولات چاله لوت دردوران چهارم زمین شناسی واقع شده که دراین دوره عامل فرسایش بادی – آبی باعث تغییر حوزه واشکال مرفولوژی موجود درآن به خصوص یاردانگها گشته است (اشتوکلین ,یوان وهمکاران,1352) وعوامل اقلیمی نیزدرپیداش عارضه‌ها موثر بوده است(Krinsley 1970و معتمد,1367). البته براساس مشاهدات میدانی وفسیلها درحدود چهل هزارسال قبل آب وهوائی منطقه مرطوب تر از امروزبوده است (معتمد,1367). درصورتی که اکنون اقلیم منطقه فراخشک می‌‌باشد(ثابتی, 1368). باتوجه به وضعیت اقلیمی خاص منطقه و زمین شناسی یاردانگ های بیابان لوت نیاز به تحقیقات بیشتری است: براساس مطالعات به عمل آمده واحدهای رسوبی منطقه به راحتی با استفاده ازتصاویرماهواره ای به روش تفسیر چشمی قابل تفکیک وشناسائی است (برزگر,1363). ناهمواری هاواشکال فرسایش بادی ازجمله یاردانگها درمناطقی واقع هستندکه باد سرعت کافی برای بادکندگی وسایش داشته باشدکه در الگوی فرسایش بادی برخلاف فرسایش آبی حرکت مواد درهمه جهات امکان پذیراست (Donald ,1977). درنواحی بااقلیم خشک و بادشدیدو بسترمناسب فرسایش باعث ایجادشیارهای به صورت آرایه های موازی می‌‌شودکه این شیارها (دالانها) براثر افزایش فرسایش بادی-آبی گسترش می‌‌یابند. بدین نحوکه عامل رطوبت باعث نرمی وسستی سطح منطقه می‌‌گردد (احمدی, 1377). پس ازخشکیدگی به سهولت باکوچک‌ترین حرکت باد مواد برداشته می‌‌شود.درحد فاصل این شیارها تپه های موازی ودوکی شکل یاردانگ‌ها هم جهت با باد غالب منطقه باقی می‌‌مانند: حالت دوکی شکل آن به نحوی عمل فرسایش فرسایش بادی مربوط می‌‌شودبه طوری که شیب روبه باد بیش از قسمت پشت به باد است وعمومایاردانگهای منطقه لوت براساس ابعاد و عامل فرسایش به دو رخساره تقسیم می‌‌گردند: یاردانگ های برزگ(کلوت) حاصل فرسایش آبی-بادی ویاردانگ های کوچک (کلوتک)تحت تاثیرفرسایش بادی شکل گرفته است .  http://www.irandeserts.com/27.htm
**
کویر لوت (4) - عمار رفیعی
 بازدید 9 روزه از کویر لوت در فروردین 85 و جذابیتهای منحصر به فردی که این منطقه دارد, مرا بر آن داشت که مختصری راجع به این منطقه و معرفی جاذبه­های آن برای خوانندگان محترم وبلاگ بنویسم, هر چند که به موضوع وبلاگ مربوط نمی­شود.
کویر لوت محدوده ای بین استان های خراسان جنوبی ، سیستان و بلوچستان و کرمان است به طوریکه حد شمالی آن در حد مدار 32 درجه و حد جنوبی در حد مدار 28 درجه است. وسعت حوضه آبگیر دشت لوت حدود 175 هزار کیلومتر مربع یعنی حدود یک دهم مساحت کشور می­باشد. طول آن از شمال به جنوب حدود 900 کیلومتر و غرب به شرق حدود 300 کیلومتر است.
این منطقه را از لحاظ زمین ساختی به 3 قسمت لوت شمال, لوت مرکزی و لوت جنوبی تقسیم بندی می­کنند. حد جنوبی لوت شمالی بریدگیهای نامنظم لبه دشت مشرف به چاله رود شور بیرجند تشکیل میدهد. دشتی است نسبتا مرتفع و وسیع که از ریگ, شن و ماسه تشکیل شده است.
وسیعترین و پست ترین قسمت چاله لوت را لوت مرکزی تشکیل میدهد به طوری که ارتفاع پست ترین نقطه آن از سطح دریا 190 متر می­باشد.
پدیده­های ژئومورفولوژیکی منحصر به فردی که در کویر لوت در طی هزاران سال شکل گرفته و باعث شده است که این منطقه به عنوان یک منطقه منحصر به فرد در جهان از لحاظ ویژگیهای ژئومورفولوژیکی از بیش از نیم قرن پیش, دانشمندان و گردشگران زیادی را به این منطقه بکشاند.
شهر افسانه‌ای کلوت‌ها ، مرتفع‌ترین هرمهای ماسه‌ای دنیا، 40 مخروط آتشفشان کواترنر، پهنه‌های وسیع ماسه و ریگ با طیف رنگی قهوه‌ای روشن تا خاکستری و سیاه نظیر «گدار باروت»، گدازه‌های بازالتی چاله نظیر «گندم بریان»، پهنه‌های شنی مواج، بزرگترین نبکاهای جهان ، مرتفع‌ترین ربدوها ، کویر پاشتری (سطح این نوع زمین‌ها این طور به نظر می‌رسد که پس از بارندگی زیاد خیس شده و تعدادی شتر روی آن راه رفته‌اند) و هامادا (دشت‌هایی از ریگ) و رود شور شگفتی‌های بی‌نظیر دشت لوت‌اند.
در قسمتهای شرق لوت مرکزی, تپه های ماسه­ای قرار گرفته که سطح قابل توجهی از آن را به عرض 50 کیلومتر و طول 100 کیلومتر پوشانده است. ارتفاع این تپه های ماسه­ای تا 500 متر هم می رسد( احمدی, 1377). نا همواری های ماسه­ای به اشکال بارخان , سیف و تپه های طولی دیده می شود.
کلوتها مشخص ترین نمونه فرسایش آبی-بادی در بیابانها می­باشند و به شکل تپه های منفرد و یا رشته های موازی می­باشند که در بخش غربی لوت مرکزی یعنی در 43 کیلومتری شهداد, قرار گرفته­اند. طول متوسط آن 150 و عرض متوسط آن 70 کیلومتر بوده و در جهت شمال غربی-جنوب شرقی قرار گرفته اند. ارتفاع حداکثر تپه­ها به 80 متر نیز می رسد . به کلوتها, یاردانگ نیز گفته می­شود که یک واژه ترکمنی می­باشد.
در مسیر شهداد به طرف کلوتها یعنی در حدود 20 کیلومتری شهداد, درختان و درختچه­های گز در تپه های شنی تثبیت شده توسط گیاه, گلدان های بیابانی طبیعی را بوجود آورده­اند که به آن نبکا گفته می شود که در نوع خود در دنیا بی نظیر است.
شهر کوتوله ها در منطقه جنوب شرق شهداد حکایت از آثاری از سکونت انسان در 3 هزار سال قبل از میلاد دارد . علت نامگذاری شهر کوتوله ها بدلیل ارتفاع اندک خانه­هایی است که طی حفاری های گذشته از خاک بیرون آمده است. بدلیل گرمی هوا ساکنین آن موقع ارتفاع خانه ها را کم در نظر می­گرفتند و قسمتی از بنا را نیز در زیر زمین می­ساختند, بعد ها بدلیل فرسایش و عوامل دیگر قسمتی از ارتفاع کمتر شده تا امروز بدین نام مشهور گشته است.
کمپ شهداد تنها کمپ کویری لوت است که 20 کیلومتر با شهر افسانه‌ای کلوت‌ها فاصله دارد. این کمپ با 40 نفر ظرفیت در حاشیه غربی کویر لوت در موقعیت جغرافیایی 34/30 شمالی و 51/57 شرقی قرار دارد. این کمپ 3 سال پیش به همت سازمان گردشگری بنا نهاده شد .
این کمپ, آلاچیق‌هایی با سطح سیمانی و دیواره‌ها و سقف چوبی دارد و به امکاناتی چون برق و سرویس بهداشتی مجهز است.
اگر قصد سفر به لوت را دارید به یاد داشته باشید که بهترین زمان برای بازدید از لوت در اواخر فصل پاییز می­باشد.
عمار رفیعی  www.irandeserts.com/39.htm
**
در لوت گستره بسیاری از یاردانگ دیده می‌شود. به طوری که 4 درصد کل کویر لوت را شامل می‌‌شود. تحولات چاله لوت در دوران چهارم زمین‌شناسی واقع شده که در این دوره عامل فرسایش بادی _ آبی باعث تغییر حوزه و اشکال مورفولوژی موجود در آن به خصوص یاردانگ‌ها گشته است (اشتوکلین، یوان و همکاران،1352)، و عوامل اقلیمی نیز در پیداش عارضه‌ها موثر بوده است(Krinsley 1970 و معتمد,1367).

 

تخت دیو

گاهی باد مواد نرمی را که در زیر تخته سنگ‌ها قرار گرفته‌اند تخریب نموده و با خود حمل می‌کند و در نتیجه پدیده قارچ مانندی بوجود می‌آید که اصطلاحاً به آن تخت دیو می‌گویند.

 

فرسایش لانه‌ زنبوری

برخورد مداوم بادهای قوی و دائمی که ذرات ماسه همراه دارند بر روی صخره‌ها و یا سنگ‌هایی که در سطح زمین بخصوص در نقاط خشک و نیمه‌خشک قرار دارند باعث می‌گردد که بتدریج این سنگ‌ها فرسایش حاصل کنند و نوعی فرسایش لانه‌زنبوری از خود نشان دهند.

 

اشکال تراکمی باد

باد ذراتی را که با خود حمل می‌کند، سرانجام  به علت از دست دادن قدرت حمل خود یا  برخورد با موانع موجود در سر راه خود، برجای می‌گذارد. نتیجه این عمل بوجود آمدن اشکال متفاوتی است. تپه‌های ماسه‌ای از بارزترین اشکال تراکمی بادها هستند. در ذیل پاره‌ای از آنها ذکر شده است. به منطقه وسیعی که از تپه‌های ماسه‌ای گوناگون پوشیده شده باشد ارگ می‌گویند.


تپه‌های شنی (Dunea)

باد معمولا ماسه‌ها را به شکل تپه یا رشته تپه‌های ماسه‌ای در سطح زمین برجای می‌گذارد که به آنها اصطلاحا تپه‌های شنی یا دون‌ها اطلاق می‌شود. طرز تشکیل دون‌ها بدین صورت است که ماسه‌هایی که بوسیله باد در سطح زمین در حرکت هستند، پس از رسیدن به موانعی در سر راه خود از قبیل گیاهان، قطعات سنگ و یا عوارض طبیعی دیگر، سرعت باد کاهش یافته و در نتیجه ذرات ماسه از حرکت متوقف می‌شود. این ذرات در اطراف موانع انباشته شده و بتدریج به مقدار آنها افزوده می‌شود.

 

شرط اساسی برای تشکیل تپه‌های ماسه‌ای وجود باد و مقدار کافی ماسه‌های قابل انتقال توسط باد است. در دو طرف تپه‌های ماسه‌ای دو شیب متفاوت دیده می‌شود. دامنه‌ای که به طرف باد است دارای شیب ملایم تر در حدود 5 تا 15 درجه می‌باشد و دامنه عکس جهت باد دارای شیب تندتر در حدود 20 تا 25 درجه می‌باشد.

 

تپه‌های ماسه‌ای پس از تشکیل در جهت حرکت باد جابجا می‌شوند. به این ترتیب که باد ذرات ماسه را از سمت مقابل خود به طرف بالا و جلو می‌راند و پس از رسیدن به قله (نقطه قرار) در سمت دیگر به پایین می‌افتد. تکرار این عمل به تدریج موجب جابجایی تپه می‌شود. این جابجایی گاهی به 10 تا20 متر در سال می‌رسد. در سطح تپه‌های ماسه‌ای برجستگی‌هایی دیده می‌شود که به آن اثر موجی می‌گویند.

 

ارتفاع تپه‌های شنی متغیر می‌باشد و به ندرت از ٢٠ متر تجاوز می‌کند ولی گاهی از اوقات ارتفاع آنها زیاد شده و به ١٠٠ متر نیز می‌رسد. برای مثال ارتفاع تپه‌های شنی شرق کویر لوت گاهی اوقات به بیش از ١٠٠متر نیز می‌رسد. جنس تپه‌های شنی اغلب از کوارتز است ولی گاهی گچ، آهک، رس، خاکسترهای آتشفشانی و مواد دیگر، در آنها دیده می‌شود. وجود این مواد در تپه‌های شنی حاکی از فراوانی آنها در محل است.

 

انواع تپه‌های شنی

شکل تپه‌های شنی متفاوت است و از این جهت آنها را برحسب شکل و چگونگی تشکیل‌شان به دسته‌های مختلف تقسیم می‌کنند که مهم‌ترین آنها عبارتند از :

برخان: این دسته از تپه‌های شنی هلالی شکل بوده و به صورت متقارن یا غیرمتقارن دیده می‌شود. دارای دو گوشه تیز می‌باشند که جهت باد را نشان می‌دهند. قسمت کوژ این تپه‌ها در جهت باد و کاو آن در جهت مقابل باد است. برخان در مناطقی که جهت باد همیشه ثابت است تشکیل می‌گردد. این نوع تپه‌ها متحرک بوده و هرچه کوچکتر باشند مقدار جابجایی آنها بیشتر می‌باشد.

 

اگر یک یا چند برخان در کنار یکدیگر تشکیل شود، برخان‌های عرضی تشکیل می‌شود. در این نوع تپه‌ها جهت باد غالب منطقه عمود بر محور تپه‌ها است. اگر یکی از بازوها به علت تغییر باد غالب یا بادهای فرعی توسعه یابد و رشد نماید یک تپه طولی تشکیل می شود که محور تپه  موازی باد غالب منطقه است.

 

سیف به معنی شمشیر که نام آن از زبان مردم محلی در صحرای سینا گرفته شده، تپه ماسه‌ای کشیده است. نوک آن تیزو انتهای آن مدور است. دامنه مخالف باد دارای شیب تندتری نسبت به دامنه رو به باد دارد. قسمت پیشانی آن مثلثی با یال‌های تیز و گاهی قوسی شکل است.

 

سیلک: سیلک‌ها از اتصال سیف‌ها و به صورت خطوط موج داری بوجود می‌آید و تشکیل آن بستگی به باد غالب منطقه دارد. شکل کلی آنها دندانه‌دار و مارپیچی است.

 

تپه‌های شنی طولی: تپه‌های شنی طولی که به آنها دون ریسمانی نیز گفته می‌شود، تپه‌های باریکی هستند که به شکل رشته‌های طویل دیده می‌شوند و طول آنها نیز در امتداد جهت باد قرار گرفته است. طول این تپه‌ها گاهی به ٨٠تا ١٠٠کیلومتر و ارتفاع آنها به ۵٠ تا ١٠٠ متر نیز می‌رسد.


تپه‌های شنی عرضی: این نوع تپه‌ها معمولا در نواحی که مقدار ماسه فراوان و جهت باد نیز ثابت است به شکل رشته‌هایی از تپه های شنی که متصل به هم (معمولا از اتصال چند برخان که امتداد آنها عمود بر جهت باد است) تشکیل می‌شوند.


تپه‌های شنی درهم: به تپه‌هایی که به علت تغییر دائمی جهت باد دارای هیچ نوع فرم و شکل شخصی نمی‌باشند اطلاق می‌گردد.

 

قورد یا هرم‌های ماسه‌ای: قوردها نتیجه تجمع برخان‌ها و سیف‌ها هستند. برخان‌ها و سیف‌ها در جهات مختلف به تدریج  به یک نقطه متوجه می‌شوند و در نتیجه، عوامل و موانع گوناگون از پیشرفت آنها جلوگیری می‌نماید، در این حالت تپه‌های ماسه‌ای در اثر بادهای مسلط، تشکیل توده‌ عظیمی را می‌دهد که همان قورد است .ارتفاع این تپه‌ها بلندتر از سایر تپه‌ها است .

 
تپه‌های ستاره‌ای: دارای سطوح لغزشی متعدد هستند که در نتیجه وزش بادهای از چند جهت حاصل شده‌اند. این تپه‌ها عموما دارای یک برجستگی بلند در وسط و سه یا تعداد بیشتری بازوی شعاعی در اطراف هستند.

 
ریپل مارک (Ripple Marke)
در زمین شناسی ( سفحات موجی رسوبی ) ساخزندهایی رسوبی اند ریپل مارک‌ها اشکال موجی هستند که معمولا در سطوح صاف ماسه‌ها بوجود می‌آیند. ریپل مارک در اثر فعالیت امواج آب و یا باد بوجود می‌آید و اغلب در سطح تپه‌های شنی صحراها و یا ماسه‌‌ای کنار دریا تشکیل می‌شوند. اندازه و دامنه و طول ریپل مارک‌ها بستگی به سرعت و شدت باد و یا امواج آب دارد.   http://en.wikipedia.org/wiki/Ripple_marks

علت ایجاد ریپل مارک‌ها اختلاف جهش دانه‌ها به هنگام عمل حمل و نقل می‌باشد، زیرا در جهت مقابل باد ذرات ماسه بیشتر تحت اثر قدرت باد قرار می‌گیرد و به حرکت در می‌آیند و در سطح مخالف که دارای شب بیشتری است سقوط می‌کنند. ریپل مارک‌های نامتقارن در مقطع مانند تپه‌های شنی، شکل نامتقارنی دارند. یعنی یک طرف آن دارای شیب کم (Luv) و طرف دیگر دارای شیب بیشتری (Lee) است.

 

لُس(Loess)

یکی دیگر از رسوباتی که بوسیله باد گذاشته می‌شود لس است. لس‌ها از ته نشست موادی که به صورت شناور در باد حمل می‌شوند بوجود می‌آیند. دو نوع لس در طبعیت وجود دارد یکی لس‌های واقعی است که از واکنش‌های یخچالی و حمل باد با رخساره قبل از یخچالی بدست می‌آید و دیگر لس‌های بیابانی که منشاء آنها کاملا مشخص نیست. لس‌های یخچالی از قطعات کوارتزدار زمین‌های یخچالی حاصل و به وسیله جریان‌های رودخانه‌ای _یخچالی به طرف دشت‌های پائین حمل شده‌اند سپس به وسیله وزش بادهای طوفانی به طرف بیرون از پهنه یخی حرکت کرده و رسوبات وسیعی را تولید می‌کند.   http://en.wikipedia.org/wiki/Loess
موارد لسی حاصل فرایند Aeolian (فعالیت مستقیم باد بر روی رسوبات که توانایی شکل دهی فراوانی در سطح زمین دارد بوسیله ی جابجایی ذرات خاک )
*  سیلت یا لس (لای) همان ذرات جابجا شده ی خاک و یا تخته سنگ ها (مقیاس ذرات ریز مابین دانه های رسی و ماسه ای ).هستند
 

لس‌ها فاقد لایه‌بندی و سیمان می‌باشند ولی وجود ذرات خیلی ریز و گوشه‌دار در آن موجب چسبندگی دانه‌ها به یکدیگر می‌شود. تا حدی که اگر رسوبات لسی به صورت قائم نیز بریده شوند هیچگونه ریزشی در آنها ایجاد نمی‌شود. رنگ لس‌ها به علت اکسیده شدن کانی‌های آهن‌دار موجود در این رسوبات زرد و یا قهوه‌ای می‌باشد.

 

لس‌ها از ذرات کانی به خصوص کوارتز، فلدسپات، میکا، کلسیت، دولومیت و گاهی اوقات هم مواد رسی تشکیل شده است که اغلب این ذرات گوشه‌دار بوده و قطر آنها بین 03/0 تا 04/0 میلی‌متر است. در اثر تخریب لس، بخصوص سطح خارجی آن، مواد آهکی شسته شده (چون اکثرا لس با آهک دیده می‌شود) و باعث ایجاد اشکال کروی نامنظم (نودول) در لس‌ها می‌شوند که به این اشکال حاصله عروسک‌های لسی یا Loess nudule می‌گویند.

 

نبکا یا تل نباتی

در جاهایی که سطح آب‌های زیرزمینی بالا است و موجب رویش گیاهان شده است، انباشت ماسه در پناه گیاهان انجام می‌گیرد که به صورت نبکا یا تل نباتی ظاهر می‌شود. این پدیده در پناه گیاهان نمک‌دوست و خشکی‌دوستی که توان به دام انداختن ماسه را داشته باشد شکل می‌گیرد و به نام همان گیاه نامیده می‌شود. علاوه بر ماسه‌های روان مواد ریز مانند سیلت و ذرات نمک و گچ می‌توانند به صورت نبکا ظاهرشوند. بزرگ‌ترین نبکا در ایران در مغرب دشت لوت و متراکم‌ترین آنها در دشت جازموریان دیده می‌شود.

 

ورنی صحرا

ورنی پوسته‌ای از ترکیبات آهنی است که در اثر نیروی کاپیلاریته در روی سنگ‌ها ظاهر می‌شود. بواسطه ترکیبات آهن، رنگ آنها تیره است و در اثر عمل سایش باد، صیقلی شده و نهایتا در مقابل باد و ذرات شن و ماسه‌ی همراه آن مقاوم می‌شود. در اثر سایش باد در مناطق خشک قلوه ‌سنگ‌ها را صیقل داده و سطوحی در آنها ایجاد می‌کند که به این قلوه سنگ‌ها ویندکانتر می‌گوین
*************************    قنات  ******************************

 

قنات ابداع ایرانیان - مهران ملکیان

 

با مطالعه‌ در تاریخ در می یابیم که‌ ایرانیان‌ در سه‌ هزار سال‌ پیش‌ به‌ جریان‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌ پی‌ برده‌ بودند و باتوجه‌ به‌ این‌ که‌آب‌های‌ زیرزمینی‌ در قسمت‌های‌ مرکزی‌ ایران‌ اکثراً شور و غیر قابل‌ استفاده‌ برای‌ شرب‌ و کشاورزی‌ است‌، آب‌ زیرزمینی‌ لایه‌ های‌آبدار دامنه‌ کوه‌ها را بوسیله‌ نیروی‌ ثقل‌ زمین‌ به‌ حاشیه‌ کویرها رسانده‌ و کویرها را آباد ساخته‌اند.

دیگر این‌ که‌ فن‌ قنات‌ سازی‌ ابداع‌ایرانیان‌ بوده‌ و کشورهای‌ دیگر بتدریج‌ از آن‌ الگو گرفته‌اند.
از ویژگی‌های‌ این‌ قنات‌ ها آن‌ است‌ که‌ بعد از 3000 سال‌ هنوز هم‌ قابل‌استفاده‌اند و حتی‌ تا دو سه‌ دهه‌ اخیر 75% آب‌ مورد نیاز کشور را تأمین‌ می‌ کرده‌اند.


آمار قنات‌های‌ کشور

اولین‌ مطلبی‌ که‌ به‌ ذهن‌ می‌رسد این‌ است‌ که‌ ما در ایران‌ براستی‌ چند قنات‌ داریم‌؟ با مطالعه‌ چند مدرک‌ گردآوری‌ شده‌ نتایج&

/ 0 نظر / 29 بازدید