انجمن جغرافیایی دانشگاه پیام نور

جغرافیا علم بهتر زیستن است که از شروع تاریخ همراه انسان بوده

 
کمی از کویر(دقت فرمائید:مطالب کامل نیست! و اسناد کامل ذکر نشده است)
نویسنده : حامد جلیلیان - ساعت ٤:۱٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱/٩
 

کویر لوت

کویر لوت کویری است در منطقه جنوب شرقی ایران. این کویر در شمال شرقی شهرستان کرمان قرار دارد. هسته آن گرمترین نقطه کره زمین است.


واژه کویرلوت
اصطلات جغرافیایی که تاکنون به این خطه پهناور نسبت داده شده است عبارتند از: چاله لوت (چاله لوت در کتاب ژئومرفولوژی کاربردی –بیابان – فرسایش بیابانی – دکتر حسن احمدی معادل پلایا Playa یک واژه اسپانیائی است گرفته شده و به معنی حوضه مرکزی و یا به عنوان چاله داخلی مورد استفاده دارد)، دشت لوت، کویر لوت، بیابان لوت و .... ولی واژه «دشت لوت» در برگیرنده تمامی واژه‌های دیگر است.


صحرا - حسین خادم
از مهمترین مشخصات صحراها بارش کم‌باران ، کم بودن پوشش گیاهی و اختلاف زیاد درجه حرارت روزانه می‌باشد. در واقع صحرا‌ به نواحی اطلاق می‌شود که با کمی رطوبت ، موجودات زنده و تغییر شدید درجه حرارت شب و روز مشخص می‌شوند.
انواع صحرا
صحراهای قطبی :
این صحراها شامل نواحی وسیعی می‌باشند که بوسیله یخ پوشیده شده‌اند و به علت پایین بودن درجه حرارت و سرمای زیاد ناحیه خیلی خشک می‌باشند.
صحراهای توپوگرافی :
صحراهایی هستند که کمی رطوبت آنها به علت دور بودن از اقیانوس‌ها و قرار گرفتن در مرکز قاره‌ها و یا وجود کوههای بلند و مرتفع که جلوی بادهای اصلی ناحیه را گرفته و از رسیدن رطوبت به این نواحی جلوگیری می‌کنند، می‌باشد. نمونه این نوع صحراها کویر مرکزی ایران می‌باشد.
صحراهای استوایی :
این صحراها که به مراتب وسیعتر از صحراهای قطبی می‌باشند. در فاصله بین 15 تا 30 درجه شمال و جنوب خط استوا قرار دارند. به عنوان مثال می‌توان صحرای شمال آفریقا و صحرای عربستان را نام برد.
تخریب در صحراها
تخریب شیمیایی در صحراها به علت کمی رطوبت بندرت انجام می‌گیرد. از این جهت بیشتر قطعات و ذرات کانی‌ها و همچنین سنگ‌ها در صحراها دستخوش تغییرات شیمیایی نشده‌اند. از انواع تخریب‌های فیزیکی که در صحراها انجام می‌گیرد، می‌توان عمل نیروی ثقل (گرانشی) ، انرژی باد و تغییرات درجه حرارت را نام برد که از جمله عوامل موثر در تخریب مکانیکی می‌باشند. تغییرات درجه حرارت سبب انبساط و انقباض سنگ‌ها شده و باعث تخریب آنها می‌گردد. عدم وجود پوشش گیاهی در صحراها موجب می‌شود که مواد حاصل از تخریب بوسیله باد به سهولت جابجا و پراکنده شود.
آبها در صحرا
مقدار آبهای جاری در صحراها بسیار کم است ولی بارانهای اتفاقی اغلب بصورترگبار نازل می‌شود. در نواحی خشک به علت کمی پوشش گیاهی مقدار آبی که در سطح زمین جریان می‌یابد نسبت به مناطق دیگر با پوشش گیاهی زیاد با باران مشابه خیلی بیشتر است و در نتیجه هر چند که مقدار این آبها نیز کم باشد در تخریب ، حمل و نقل و رسوبگذاری در صحراها نقش مهمی دارد.
در صحراها ممکن است رودخانه‌های کمی جاری می‌باشند که از نقاط مرطوب منشا گرفته و از صحراها عبور می‌کنند، ولی اکثر این رودخانه‌ها به حوضه‌های داخلی ریخته و وارد دریا نمی‌شوند.

 

عمل باد در صحراها
گرچه باد از نظر فرسایش از آب به مراتب دارای اهمیت کمتری می‌باشد. ولی نقش مهمی را در فرسایش صحراها به عهده دارد. در مناطق خشک که رسوبات تخریبی و سست توسط هیچ پوشش گیاهی محافظت نمی‌شوند. بادها به آسانی مواد را از جایی برداشته و در جایی دیگر انباشته می‌سازند. در نتیجه باد علاوه بر عمل حمل و نقل ، عمل تخریب و رسوبگذاری را نیز انجام می‌دهد.
حمل مواد بوسیله باد
باد قادر است ذرات موجود در سطح زمین را برداشته و با خود تا مسافتی حمل نماید. میزان حمل ، مقدار جابجایی و سرعت ته نشست مواد بستگی مستقیم به قدرت (سرعت) باد و قطر ذرات دارد. یعنی هرچه سرعت باد بیشتر باشد می‌تواند ذرات را به ارتفاع بیشتر و به فاصله دورتر ببرد و همچنین دانه‌های درشت‌تری را با خود حمل کند. برای به حرکت در آوردن ذرات خشک سرعت کمتری لازم است تا ذرات مرطوب. بنابراین در صحراهای خشک به علت نبودن رطوبت و پوشش گیاهی حمل مواد بوسیله باد خیلی بهتر و سریعتر انجام می‌گیرد. سرعت باد با نزدیک شدن به سطح زمین (در اثر ایجاد اصطکاک) کم گشته ولی با دور شدن از سطح زمین به میزان سرعت آن افزوده می‌شود.
نحوه حمل مواد توسط باد
حمل مواد به وسیله باد نسبت به وزن دانه‌ها به سه طرزیق انجام می‌گیرد :
حرکت معلق برای ذرات خیلی ریز
ذرات خیلی ریز ماسه ، سیلت‌های دانه‌ریز ، گرد و غبار و خاکسترهای آتشفشانی چون بسیار سبک می‌باشند. حتی بوسیله بادهای خیلی ملایم به آسانی به هوا بلند شده و مدت‌ها در هوا به حالت معلق باقی می‌مانند. بطور کلی در شرایط عادی ذرات با قطر کوچکتر از 0.03 میلیمتر که در روی سطح زمین قرار گرفته‌اند می‌توانند بوسیله باد به هوا بلند شوند. این ذرات ممکن است صدها متر از سطح زمین بلند شده و همچنین کیلومترها جابجا شوند.
حرکت جهشی برای ذرات متوسط
باد به تنهایی نمی‌تواند ذرات متوسط را از جا بلند کند بلکه بر اثر برخورد ذرات ماسه با یکدیگر به هوا پرتاب می‌شوند که به این نوع حرکت جهشی می‌گویند. وقتی سرعت باد به حد معینی برسد ذرات ماسه شروع به چرخش و غلطیدن به سمت جلو می‌کنند که ممکن است در اثر برخورد با ذرات دیگر باعث حرکت و یا پرتاب آنها به هوا شوند. وقتی ذره‌ای به هوا بلند می‌شود تحت تاثیر دو نیروی نیروی گرانشی و نیروی سرعت باد ، قرار می‌گیرد. ذرات در اثر نیروی ثقل به زمین بر می‌گردند ولی در اثر نیروی باد بجلو رانده می‌شوند.
حرکت چرخشی برای ذرات درشت
ذراتی که درشت‌تر هستند اغلب به سبب وزن و درشی از جا کنده نشده و در هوا پراکنده نمی‌شوند بلکه وقتی سرعت باد به‌حد کافی برسد با چرخش و یا غلطیدن به سمت جلو حرکت می‌کنند. این عمل چرخش را Reptation می‌گویند.
فرسایش بوسیله باد
عمل فرسایش باد به دو صورت انجام می‌گیرد. : Deflation (بادکند) و Abrasion (بادساب) .
بادکند Deflation
حمل و نقل ذرات توسط باد را Deflation می‌گویند. باد قادر است ذرات ریز و کوچک موجود در سطح زمین را بخصوص در مناطقی که فاقد پوشش گیاهی و رطوبت زیاد است به آسانی از یک نقطه به نقطه دیگر منتقل کند و ممکن است این عمل سبب کنده شدن سطح زمین و بوجود آمدن گودی‌هایی می‌شود که گاهی ممکن است تا صد متر عمق داشته باشند.
سنگ فرش بیابان
در مناطقی که ذرات درشت و ریز وجود داشته باشد باد سبب جابجا شدن ذرات ریزتر و سبکتر شده و قطعات بزرگتر سنگ‌ها بر جای باقی می‌مانند که بعد از گذشت زمان سنگ‌های درشت‌تر باقی مانده و منظره فرشی به خود می‌گیرند که اصطلاحا به آن سنگ‌فرش بیابان و یا Hamade می‌گویند.
یاردانگ
باد در مناطق صحرایی مخصوصا در زمین‌های سست و نرم موجب تشکیل شیارهای طولی و طویل می‌گردد که یاردانگ نامیده می‌شود. این نوع شیارها در جنوب دشت لوت دیده می‌شود.
بادساب Abrasion
موادی که بوسیله باد حمل می‌شوند در اثر برخورد با یکدیگر سایش پیدا می‌کنند. این عمل ساییدگی که بوسیله باد انجام می‌گیرد را Abration می‌نامند. البته عمل ساییدگی بدون Deflation امکان پذیر نیست. چون در اثر حمل مواد است که ساییدگی و یا خراش بوجود می‌آید. ذرات یا دانه‌های ماسه‌ای که بوسیله باد حمل می‌شوند، بدلیل سختی که دارند وسایل بسیار مناسبی برای سایش سنگ‌ها ، ساختمان‌ها ، دیوارها و ... می‌باشند.
سنگ‌های بادساب (ventifact)
سنگ‌ها و قلوه‌سنگهایی که یک سطح آنها در اثر باد صیقلی و صاف شده است در اثر تغییر جهت باد و یا چرخش سنگ‌ها در محل اولیه خود چند سطح صاف در آنها ایجاد گردد به چنین سنگ‌هایی که به‌ علت سایش باد بوجود آمده‌اند سنگ‌های بادساب یا ventifact می‌گویند.
فرسایش لانه‌زنبوری
برخورد مداوم بادهای قوی و دائمی که ذرات ماسه همراه دارند بر روی صخره‌ها و یا سنگ‌هایی که در سطح زمین بخصوص در نقاط خشک و نیمه خشک قرار دارند باعث می‌گردد که بتدریج این سنگ‌ها فرسایش حاصل کنند و نوعی فرسایش لانه‌زنبوری از خود نشان دهند.
تخت دیو
گاهی باد مواد نرمی را که در زیر تخته سنگ‌ها قرار گرفته‌اند تخریب نموده و با خود حمل می‌کنند‌ و در نتیجه پدیده قارچ مانندی بوجود می‌آید که اصطلاحا به آن تخت دیو می‌گویند.

********************
کویر و اعمال فرسایشی باد 
تعاریف متعددی توسط دانشمندان برای کویر ارایه شده که عمدتاً می­توان بر دشواری رویش گیاهی به عنوان ویژگی مشترک تمامی کویرها یا بیابان­های واقعی زمین تأکید کرد؛ به سخنی دیگر، کویر پهنه­ای است که در آن «حیات گیاهی» با بدترین شرایط برای بقای خویش مواجه است و کمترین توان تولید را در مقایسه با سایر رویشگاه­ها دارد. 
دو واژه کویر و بیابان در اصطلاح عمومی، اغلب مترادف یکدیگر بکار می‌روند، اما از دیدگاه علمی متفاوت می‌باشند.
کویر یا «پلایا»، در واقع سیر قهقرائی بیابان است که در اثر تجمع سیلاب‌ها، تبخیر فوق‌العاده زیاد سطحی و بر جای ماندن املاح قلیایی نهایتا به صورت زمین‌های دارای پوشش سفید نمکی، نمایان می‌شود. بر حسب میزان حمل مواد محلول و معلق، توسط سیلاب‌ها و هرزاب‌های حوضه‌های آبخیز ارتفاعات مشرف به نقاط پست بیابانی (که معمولا توام با املاح قلیائی فراوانی می‌باشد) چاله‌های تدفینی بزرگ یا کوچک در آن شکل می‌گیرد.
این گونه سیلا‌ب‌ها در مسیر حرکت خود‌، ممکن است از ساختارهای مختلف زمین‌شناسی ( مانند ساختارهای گچی‌، قلیایی و آهکی) عبور نموده و نتیجتا در اثر شستشو و فرسایش مواد‌، املاح را با خود به چاله‌های تدفینی هدایت می‌نمایند. بدنبال این عمل‌، تبخیر سطحی آب موجود‌، منجر به باقی گذاردن املاح (مخصوصا در سطح‌الارض) می‌شود. بنابراین خاک اشباع از املاح شده و امکان زیست را از گیاهان سلب می‌کند به همین ترتیب کویر توسعه و گسترش یافته و هر روز بر دامنه آن افزوده می‌گردد.
کویرها، فاقد حیات بیولوژیک بوده در صورتی که بیابان‌ها، دارای پوشش گیاهی ضعیف می‌باشد و این پوشش گیاهی بسته به شدت محدودیت‌های اکولوژیکی، ممکن است فقیر تا بسیار فقیر از پوشش گیاهی باشد.
تخریب شیمیایی در کویر به علت کمی رطوبت بندرت انجام می‌گیرد. از این جهت بیشتر قطعات و ذرات کانی‌ها و همچنین سنگ‌ها در کویر دستخوش تغییرات شیمیایی نشده‌اند. از انواع تخریب‌های فیزیکی که در کویر انجام می‌گیرد، می‌توان عمل نیروی ثقل (گرانشی)، انرژی باد و تغییرات درجه حرارت را نام برد که از جمله عوامل موثر در تخریب مکانیکی هستند.
تغییرات درجه حرارت سبب انبساط و انقباض سنگ‌ها شده و باعث تخریب آنها می‌گردد. عدم وجود پوشش گیاهی در کویر موجب می‌شود که مواد حاصل از تخریب بوسیله باد به سهولت جابجا و پراکنده شود. گرچه باد از نظر فرسایش، از آب به مراتب دارای اهمیت کمتری است. ولی نقش مهمی را در فرسایش کویر به عهده دارد. در مناطق خشک که رسوبات تخریبی و سست توسط هیچ پوشش گیاهی محافظت نمی‌شوند، بادها به آسانی مواد را از جایی برداشته و در جایی دیگر انباشته می‌سازند. در نتیجه باد علاوه بر عمل حمل و نقل، عمل تخریب و رسوب‌گذاری را نیز انجام می‌دهد.
حمل مواد بوسیله باد
باد قادر است ذرات موجود در سطح زمین را برداشته و با خود تا مسافتی حمل نماید. میزان حمل، مقدار جابجایی و سرعت ته نشست مواد بستگی مستقیم به قدرت (سرعت) باد و قطر ذرات دارد. یعنی هرچه سرعت باد بیشتر باشد می‌تواند ذرات را به ارتفاع بیشتر و به فاصله دورتر ببرد و همچنین دانه‌های درشت‌تری را با خود حمل کند.
برای به حرکت در آوردن ذرات خشک سرعت کمتری لازم است تا ذرات مرطوب. بنابراین در صحراهای خشک به علت نبودن رطوبت و پوشش گیاهی حمل مواد بوسیله باد خیلی بهتر و سریعتر انجام می‌گیرد. سرعت باد با نزدیک شدن به سطح زمین (در اثر ایجاد اصطکاک) کم گشته ولی با دور شدن از سطح زمین به میزان سرعت آن افزوده می‌شود.
سایش بادی
سایش یکی از آثار بسیار جالب توجه فرسایشی بادی می‌باشد که در سنگ‌ها ظاهر می‌شود و در آن سطوح سنگ‌ها در دوره طولانی تحت اثر باد سائیده می‌شود. ذراتی که توسط باد حمل می‌شوند پس از برخورد با موانعی که بر سر راه آنها وجود دارد موجب سایش آنها می‌شود . این عمل که در نزدیک سطح زمین و توسط ذرات ماسه انجام می‌گیرد به سایش ماسه‌ای معروف است. قطعه‌ سنگ‌ها، ساختمان‌ها و موانع دست‌ساز انسان تحت تاثیر این نوع فرایند قرار می‌گیرند.
اگر سطح سنگ از کانی‌های با سختی یکسان تشکیل شده باشد سطح آن صاف و صیقلی می‌شود. ولی اگر دارای کانی‌های با سختی متفاوت باشد سطح آن خراشیده یا نقطه نقطه می‌شود. اگر سنگ به هر دلیلی از چند جهت تحت تاثیر سایش قرارگیرد دارای چند سطح صاف با گوشه‌های نوک تیز می‌شود که به آن بادساب می‌گویند.اگر موانع سنگی منفرد در مسیر باد دارای جنس متفاوت با سختی متفاوت باشند باعث بوجود آمدن اشکالی ستونی، مانند قارچ‌ها یا سندان کفاشی می‌شود.
اشکال ناشی از عمل سایش
دشت ریگی یا رگ
در مناطق فاقد پوشش گیاهی بادبُردگی باعث برداشت ذرات ریز و قابل حمل می‌شود و ذرات درشت‌تر بر جای می‌مانند، که به آن دشت ریگی می‌گویند.
حفره و فرورفتگی
در بعضی بیابان‌ها باد حفره‌ها و فرورفتگی‌هایی ایجاد می‌کند. ژئومورفولوژیست‌ها معتقدند این پدیده در اثر فرسایش بادی بوجود می‌آید. حفره‌ها اغلب کم عمق و در جهت باد غالب قراردارند.


یاردانگ

 

فرسایش بادی در بعضی مناطق صحرایی موجب تشکیل شیارها و فرو رفتگی‌های طویل و نسبتا عمیقی در رسوبات نرم می‌شود که این شیارها را بادکند و به دیوارهای میان آنها یاردانگ می‌گویند. امتداد شیارها معمولاً در جهت بادهای اصلی منطقه است. ممکن است ارتفاع یاردانگ‌ها به ده‌ها متر و طول آنها به کیلومترها برسد. محققین معتقدند ایجاد یاردانگ‌ها نتیجه دخالت فرسایش آبی‌_ بادی است.
یاردانگ - حمزه زارع زاده
باد در مناطق صحرایی بویژه در زمین‌های سست و نرم موجب تشکیل شیارهای طولی و طویل می‌گردد که یاردانگ نامیده می‌شود. این نوع شیارها در جنوب دشت لوت دیده می‌شود. اشکال تپه های فرسایشی حاصل فرسایش بادی یاردانگهادرمناطق خشک دنیا ازقبیل ایران ,ایالات متحده ,چاد, مصرو پرو درسطح وسیعی گسترش یافته‌اند وفرایندهای موجود تا حدی موردمطالعه قرارگرفته‌اند (احمدی 1377 ,Donald; 1977,Breed, 1989). درایران یاردانگ هاسطح وسیعی رادرلوت مرکزی پوشانیده است به طوری که 4 درصدکل بیابان لوت راشامل می‌‌شودواین سازندازنظرچینه شناسی درردیف پلیوسن فوقانی وکواترنری تحتانی قرارمی گیرد (Krinsley ,1970) تحولات چاله لوت دردوران چهارم زمین شناسی واقع شده که دراین دوره عامل فرسایش بادی – آبی باعث تغییر حوزه واشکال مرفولوژی موجود درآن به خصوص یاردانگها گشته است (اشتوکلین ,یوان وهمکاران,1352) وعوامل اقلیمی نیزدرپیداش عارضه‌ها موثر بوده است(Krinsley 1970و معتمد,1367). البته براساس مشاهدات میدانی وفسیلها درحدود چهل هزارسال قبل آب وهوائی منطقه مرطوب تر از امروزبوده است (معتمد,1367). درصورتی که اکنون اقلیم منطقه فراخشک می‌‌باشد(ثابتی, 1368). باتوجه به وضعیت اقلیمی خاص منطقه و زمین شناسی یاردانگ های بیابان لوت نیاز به تحقیقات بیشتری است: براساس مطالعات به عمل آمده واحدهای رسوبی منطقه به راحتی با استفاده ازتصاویرماهواره ای به روش تفسیر چشمی قابل تفکیک وشناسائی است (برزگر,1363). ناهمواری هاواشکال فرسایش بادی ازجمله یاردانگها درمناطقی واقع هستندکه باد سرعت کافی برای بادکندگی وسایش داشته باشدکه در الگوی فرسایش بادی برخلاف فرسایش آبی حرکت مواد درهمه جهات امکان پذیراست (Donald ,1977). درنواحی بااقلیم خشک و بادشدیدو بسترمناسب فرسایش باعث ایجادشیارهای به صورت آرایه های موازی می‌‌شودکه این شیارها (دالانها) براثر افزایش فرسایش بادی-آبی گسترش می‌‌یابند. بدین نحوکه عامل رطوبت باعث نرمی وسستی سطح منطقه می‌‌گردد (احمدی, 1377). پس ازخشکیدگی به سهولت باکوچک‌ترین حرکت باد مواد برداشته می‌‌شود.درحد فاصل این شیارها تپه های موازی ودوکی شکل یاردانگ‌ها هم جهت با باد غالب منطقه باقی می‌‌مانند: حالت دوکی شکل آن به نحوی عمل فرسایش فرسایش بادی مربوط می‌‌شودبه طوری که شیب روبه باد بیش از قسمت پشت به باد است وعمومایاردانگهای منطقه لوت براساس ابعاد و عامل فرسایش به دو رخساره تقسیم می‌‌گردند: یاردانگ های برزگ(کلوت) حاصل فرسایش آبی-بادی ویاردانگ های کوچک (کلوتک)تحت تاثیرفرسایش بادی شکل گرفته است .  http://www.irandeserts.com/27.htm
**
کویر لوت (4) - عمار رفیعی
 بازدید 9 روزه از کویر لوت در فروردین 85 و جذابیتهای منحصر به فردی که این منطقه دارد, مرا بر آن داشت که مختصری راجع به این منطقه و معرفی جاذبه­های آن برای خوانندگان محترم وبلاگ بنویسم, هر چند که به موضوع وبلاگ مربوط نمی­شود.
کویر لوت محدوده ای بین استان های خراسان جنوبی ، سیستان و بلوچستان و کرمان است به طوریکه حد شمالی آن در حد مدار 32 درجه و حد جنوبی در حد مدار 28 درجه است. وسعت حوضه آبگیر دشت لوت حدود 175 هزار کیلومتر مربع یعنی حدود یک دهم مساحت کشور می­باشد. طول آن از شمال به جنوب حدود 900 کیلومتر و غرب به شرق حدود 300 کیلومتر است.
این منطقه را از لحاظ زمین ساختی به 3 قسمت لوت شمال, لوت مرکزی و لوت جنوبی تقسیم بندی می­کنند. حد جنوبی لوت شمالی بریدگیهای نامنظم لبه دشت مشرف به چاله رود شور بیرجند تشکیل میدهد. دشتی است نسبتا مرتفع و وسیع که از ریگ, شن و ماسه تشکیل شده است.
وسیعترین و پست ترین قسمت چاله لوت را لوت مرکزی تشکیل میدهد به طوری که ارتفاع پست ترین نقطه آن از سطح دریا 190 متر می­باشد.
پدیده­های ژئومورفولوژیکی منحصر به فردی که در کویر لوت در طی هزاران سال شکل گرفته و باعث شده است که این منطقه به عنوان یک منطقه منحصر به فرد در جهان از لحاظ ویژگیهای ژئومورفولوژیکی از بیش از نیم قرن پیش, دانشمندان و گردشگران زیادی را به این منطقه بکشاند.
شهر افسانه‌ای کلوت‌ها ، مرتفع‌ترین هرمهای ماسه‌ای دنیا، 40 مخروط آتشفشان کواترنر، پهنه‌های وسیع ماسه و ریگ با طیف رنگی قهوه‌ای روشن تا خاکستری و سیاه نظیر «گدار باروت»، گدازه‌های بازالتی چاله نظیر «گندم بریان»، پهنه‌های شنی مواج، بزرگترین نبکاهای جهان ، مرتفع‌ترین ربدوها ، کویر پاشتری (سطح این نوع زمین‌ها این طور به نظر می‌رسد که پس از بارندگی زیاد خیس شده و تعدادی شتر روی آن راه رفته‌اند) و هامادا (دشت‌هایی از ریگ) و رود شور شگفتی‌های بی‌نظیر دشت لوت‌اند.
در قسمتهای شرق لوت مرکزی, تپه های ماسه­ای قرار گرفته که سطح قابل توجهی از آن را به عرض 50 کیلومتر و طول 100 کیلومتر پوشانده است. ارتفاع این تپه های ماسه­ای تا 500 متر هم می رسد( احمدی, 1377). نا همواری های ماسه­ای به اشکال بارخان , سیف و تپه های طولی دیده می شود.
کلوتها مشخص ترین نمونه فرسایش آبی-بادی در بیابانها می­باشند و به شکل تپه های منفرد و یا رشته های موازی می­باشند که در بخش غربی لوت مرکزی یعنی در 43 کیلومتری شهداد, قرار گرفته­اند. طول متوسط آن 150 و عرض متوسط آن 70 کیلومتر بوده و در جهت شمال غربی-جنوب شرقی قرار گرفته اند. ارتفاع حداکثر تپه­ها به 80 متر نیز می رسد . به کلوتها, یاردانگ نیز گفته می­شود که یک واژه ترکمنی می­باشد.
در مسیر شهداد به طرف کلوتها یعنی در حدود 20 کیلومتری شهداد, درختان و درختچه­های گز در تپه های شنی تثبیت شده توسط گیاه, گلدان های بیابانی طبیعی را بوجود آورده­اند که به آن نبکا گفته می شود که در نوع خود در دنیا بی نظیر است.
شهر کوتوله ها در منطقه جنوب شرق شهداد حکایت از آثاری از سکونت انسان در 3 هزار سال قبل از میلاد دارد . علت نامگذاری شهر کوتوله ها بدلیل ارتفاع اندک خانه­هایی است که طی حفاری های گذشته از خاک بیرون آمده است. بدلیل گرمی هوا ساکنین آن موقع ارتفاع خانه ها را کم در نظر می­گرفتند و قسمتی از بنا را نیز در زیر زمین می­ساختند, بعد ها بدلیل فرسایش و عوامل دیگر قسمتی از ارتفاع کمتر شده تا امروز بدین نام مشهور گشته است.
کمپ شهداد تنها کمپ کویری لوت است که 20 کیلومتر با شهر افسانه‌ای کلوت‌ها فاصله دارد. این کمپ با 40 نفر ظرفیت در حاشیه غربی کویر لوت در موقعیت جغرافیایی 34/30 شمالی و 51/57 شرقی قرار دارد. این کمپ 3 سال پیش به همت سازمان گردشگری بنا نهاده شد .
این کمپ, آلاچیق‌هایی با سطح سیمانی و دیواره‌ها و سقف چوبی دارد و به امکاناتی چون برق و سرویس بهداشتی مجهز است.
اگر قصد سفر به لوت را دارید به یاد داشته باشید که بهترین زمان برای بازدید از لوت در اواخر فصل پاییز می­باشد.
عمار رفیعی  www.irandeserts.com/39.htm
**
در لوت گستره بسیاری از یاردانگ دیده می‌شود. به طوری که 4 درصد کل کویر لوت را شامل می‌‌شود. تحولات چاله لوت در دوران چهارم زمین‌شناسی واقع شده که در این دوره عامل فرسایش بادی _ آبی باعث تغییر حوزه و اشکال مورفولوژی موجود در آن به خصوص یاردانگ‌ها گشته است (اشتوکلین، یوان و همکاران،1352)، و عوامل اقلیمی نیز در پیداش عارضه‌ها موثر بوده است(Krinsley 1970 و معتمد,1367).

 

تخت دیو

گاهی باد مواد نرمی را که در زیر تخته سنگ‌ها قرار گرفته‌اند تخریب نموده و با خود حمل می‌کند و در نتیجه پدیده قارچ مانندی بوجود می‌آید که اصطلاحاً به آن تخت دیو می‌گویند.

 

فرسایش لانه‌ زنبوری

برخورد مداوم بادهای قوی و دائمی که ذرات ماسه همراه دارند بر روی صخره‌ها و یا سنگ‌هایی که در سطح زمین بخصوص در نقاط خشک و نیمه‌خشک قرار دارند باعث می‌گردد که بتدریج این سنگ‌ها فرسایش حاصل کنند و نوعی فرسایش لانه‌زنبوری از خود نشان دهند.

 

اشکال تراکمی باد

باد ذراتی را که با خود حمل می‌کند، سرانجام  به علت از دست دادن قدرت حمل خود یا  برخورد با موانع موجود در سر راه خود، برجای می‌گذارد. نتیجه این عمل بوجود آمدن اشکال متفاوتی است. تپه‌های ماسه‌ای از بارزترین اشکال تراکمی بادها هستند. در ذیل پاره‌ای از آنها ذکر شده است. به منطقه وسیعی که از تپه‌های ماسه‌ای گوناگون پوشیده شده باشد ارگ می‌گویند.


تپه‌های شنی (Dunea)

باد معمولا ماسه‌ها را به شکل تپه یا رشته تپه‌های ماسه‌ای در سطح زمین برجای می‌گذارد که به آنها اصطلاحا تپه‌های شنی یا دون‌ها اطلاق می‌شود. طرز تشکیل دون‌ها بدین صورت است که ماسه‌هایی که بوسیله باد در سطح زمین در حرکت هستند، پس از رسیدن به موانعی در سر راه خود از قبیل گیاهان، قطعات سنگ و یا عوارض طبیعی دیگر، سرعت باد کاهش یافته و در نتیجه ذرات ماسه از حرکت متوقف می‌شود. این ذرات در اطراف موانع انباشته شده و بتدریج به مقدار آنها افزوده می‌شود.

 

شرط اساسی برای تشکیل تپه‌های ماسه‌ای وجود باد و مقدار کافی ماسه‌های قابل انتقال توسط باد است. در دو طرف تپه‌های ماسه‌ای دو شیب متفاوت دیده می‌شود. دامنه‌ای که به طرف باد است دارای شیب ملایم تر در حدود 5 تا 15 درجه می‌باشد و دامنه عکس جهت باد دارای شیب تندتر در حدود 20 تا 25 درجه می‌باشد.

 

تپه‌های ماسه‌ای پس از تشکیل در جهت حرکت باد جابجا می‌شوند. به این ترتیب که باد ذرات ماسه را از سمت مقابل خود به طرف بالا و جلو می‌راند و پس از رسیدن به قله (نقطه قرار) در سمت دیگر به پایین می‌افتد. تکرار این عمل به تدریج موجب جابجایی تپه می‌شود. این جابجایی گاهی به 10 تا20 متر در سال می‌رسد. در سطح تپه‌های ماسه‌ای برجستگی‌هایی دیده می‌شود که به آن اثر موجی می‌گویند.

 

ارتفاع تپه‌های شنی متغیر می‌باشد و به ندرت از ٢٠ متر تجاوز می‌کند ولی گاهی از اوقات ارتفاع آنها زیاد شده و به ١٠٠ متر نیز می‌رسد. برای مثال ارتفاع تپه‌های شنی شرق کویر لوت گاهی اوقات به بیش از ١٠٠متر نیز می‌رسد. جنس تپه‌های شنی اغلب از کوارتز است ولی گاهی گچ، آهک، رس، خاکسترهای آتشفشانی و مواد دیگر، در آنها دیده می‌شود. وجود این مواد در تپه‌های شنی حاکی از فراوانی آنها در محل است.

 

انواع تپه‌های شنی

شکل تپه‌های شنی متفاوت است و از این جهت آنها را برحسب شکل و چگونگی تشکیل‌شان به دسته‌های مختلف تقسیم می‌کنند که مهم‌ترین آنها عبارتند از :

برخان: این دسته از تپه‌های شنی هلالی شکل بوده و به صورت متقارن یا غیرمتقارن دیده می‌شود. دارای دو گوشه تیز می‌باشند که جهت باد را نشان می‌دهند. قسمت کوژ این تپه‌ها در جهت باد و کاو آن در جهت مقابل باد است. برخان در مناطقی که جهت باد همیشه ثابت است تشکیل می‌گردد. این نوع تپه‌ها متحرک بوده و هرچه کوچکتر باشند مقدار جابجایی آنها بیشتر می‌باشد.

 

اگر یک یا چند برخان در کنار یکدیگر تشکیل شود، برخان‌های عرضی تشکیل می‌شود. در این نوع تپه‌ها جهت باد غالب منطقه عمود بر محور تپه‌ها است. اگر یکی از بازوها به علت تغییر باد غالب یا بادهای فرعی توسعه یابد و رشد نماید یک تپه طولی تشکیل می شود که محور تپه  موازی باد غالب منطقه است.

 

سیف به معنی شمشیر که نام آن از زبان مردم محلی در صحرای سینا گرفته شده، تپه ماسه‌ای کشیده است. نوک آن تیزو انتهای آن مدور است. دامنه مخالف باد دارای شیب تندتری نسبت به دامنه رو به باد دارد. قسمت پیشانی آن مثلثی با یال‌های تیز و گاهی قوسی شکل است.

 

سیلک: سیلک‌ها از اتصال سیف‌ها و به صورت خطوط موج داری بوجود می‌آید و تشکیل آن بستگی به باد غالب منطقه دارد. شکل کلی آنها دندانه‌دار و مارپیچی است.

 

تپه‌های شنی طولی: تپه‌های شنی طولی که به آنها دون ریسمانی نیز گفته می‌شود، تپه‌های باریکی هستند که به شکل رشته‌های طویل دیده می‌شوند و طول آنها نیز در امتداد جهت باد قرار گرفته است. طول این تپه‌ها گاهی به ٨٠تا ١٠٠کیلومتر و ارتفاع آنها به ۵٠ تا ١٠٠ متر نیز می‌رسد.


تپه‌های شنی عرضی: این نوع تپه‌ها معمولا در نواحی که مقدار ماسه فراوان و جهت باد نیز ثابت است به شکل رشته‌هایی از تپه های شنی که متصل به هم (معمولا از اتصال چند برخان که امتداد آنها عمود بر جهت باد است) تشکیل می‌شوند.


تپه‌های شنی درهم: به تپه‌هایی که به علت تغییر دائمی جهت باد دارای هیچ نوع فرم و شکل شخصی نمی‌باشند اطلاق می‌گردد.

 

قورد یا هرم‌های ماسه‌ای: قوردها نتیجه تجمع برخان‌ها و سیف‌ها هستند. برخان‌ها و سیف‌ها در جهات مختلف به تدریج  به یک نقطه متوجه می‌شوند و در نتیجه، عوامل و موانع گوناگون از پیشرفت آنها جلوگیری می‌نماید، در این حالت تپه‌های ماسه‌ای در اثر بادهای مسلط، تشکیل توده‌ عظیمی را می‌دهد که همان قورد است .ارتفاع این تپه‌ها بلندتر از سایر تپه‌ها است .

 
تپه‌های ستاره‌ای: دارای سطوح لغزشی متعدد هستند که در نتیجه وزش بادهای از چند جهت حاصل شده‌اند. این تپه‌ها عموما دارای یک برجستگی بلند در وسط و سه یا تعداد بیشتری بازوی شعاعی در اطراف هستند.

 
ریپل مارک (Ripple Marke)
در زمین شناسی ( سفحات موجی رسوبی ) ساخزندهایی رسوبی اند ریپل مارک‌ها اشکال موجی هستند که معمولا در سطوح صاف ماسه‌ها بوجود می‌آیند. ریپل مارک در اثر فعالیت امواج آب و یا باد بوجود می‌آید و اغلب در سطح تپه‌های شنی صحراها و یا ماسه‌‌ای کنار دریا تشکیل می‌شوند. اندازه و دامنه و طول ریپل مارک‌ها بستگی به سرعت و شدت باد و یا امواج آب دارد.   http://en.wikipedia.org/wiki/Ripple_marks

علت ایجاد ریپل مارک‌ها اختلاف جهش دانه‌ها به هنگام عمل حمل و نقل می‌باشد، زیرا در جهت مقابل باد ذرات ماسه بیشتر تحت اثر قدرت باد قرار می‌گیرد و به حرکت در می‌آیند و در سطح مخالف که دارای شب بیشتری است سقوط می‌کنند. ریپل مارک‌های نامتقارن در مقطع مانند تپه‌های شنی، شکل نامتقارنی دارند. یعنی یک طرف آن دارای شیب کم (Luv) و طرف دیگر دارای شیب بیشتری (Lee) است.

 

لُس(Loess)

یکی دیگر از رسوباتی که بوسیله باد گذاشته می‌شود لس است. لس‌ها از ته نشست موادی که به صورت شناور در باد حمل می‌شوند بوجود می‌آیند. دو نوع لس در طبعیت وجود دارد یکی لس‌های واقعی است که از واکنش‌های یخچالی و حمل باد با رخساره قبل از یخچالی بدست می‌آید و دیگر لس‌های بیابانی که منشاء آنها کاملا مشخص نیست. لس‌های یخچالی از قطعات کوارتزدار زمین‌های یخچالی حاصل و به وسیله جریان‌های رودخانه‌ای _یخچالی به طرف دشت‌های پائین حمل شده‌اند سپس به وسیله وزش بادهای طوفانی به طرف بیرون از پهنه یخی حرکت کرده و رسوبات وسیعی را تولید می‌کند.   http://en.wikipedia.org/wiki/Loess
موارد لسی حاصل فرایند Aeolian (فعالیت مستقیم باد بر روی رسوبات که توانایی شکل دهی فراوانی در سطح زمین دارد بوسیله ی جابجایی ذرات خاک )
*  سیلت یا لس (لای) همان ذرات جابجا شده ی خاک و یا تخته سنگ ها (مقیاس ذرات ریز مابین دانه های رسی و ماسه ای ).هستند
 

لس‌ها فاقد لایه‌بندی و سیمان می‌باشند ولی وجود ذرات خیلی ریز و گوشه‌دار در آن موجب چسبندگی دانه‌ها به یکدیگر می‌شود. تا حدی که اگر رسوبات لسی به صورت قائم نیز بریده شوند هیچگونه ریزشی در آنها ایجاد نمی‌شود. رنگ لس‌ها به علت اکسیده شدن کانی‌های آهن‌دار موجود در این رسوبات زرد و یا قهوه‌ای می‌باشد.

 

لس‌ها از ذرات کانی به خصوص کوارتز، فلدسپات، میکا، کلسیت، دولومیت و گاهی اوقات هم مواد رسی تشکیل شده است که اغلب این ذرات گوشه‌دار بوده و قطر آنها بین 03/0 تا 04/0 میلی‌متر است. در اثر تخریب لس، بخصوص سطح خارجی آن، مواد آهکی شسته شده (چون اکثرا لس با آهک دیده می‌شود) و باعث ایجاد اشکال کروی نامنظم (نودول) در لس‌ها می‌شوند که به این اشکال حاصله عروسک‌های لسی یا Loess nudule می‌گویند.

 

نبکا یا تل نباتی

در جاهایی که سطح آب‌های زیرزمینی بالا است و موجب رویش گیاهان شده است، انباشت ماسه در پناه گیاهان انجام می‌گیرد که به صورت نبکا یا تل نباتی ظاهر می‌شود. این پدیده در پناه گیاهان نمک‌دوست و خشکی‌دوستی که توان به دام انداختن ماسه را داشته باشد شکل می‌گیرد و به نام همان گیاه نامیده می‌شود. علاوه بر ماسه‌های روان مواد ریز مانند سیلت و ذرات نمک و گچ می‌توانند به صورت نبکا ظاهرشوند. بزرگ‌ترین نبکا در ایران در مغرب دشت لوت و متراکم‌ترین آنها در دشت جازموریان دیده می‌شود.

 

ورنی صحرا

ورنی پوسته‌ای از ترکیبات آهنی است که در اثر نیروی کاپیلاریته در روی سنگ‌ها ظاهر می‌شود. بواسطه ترکیبات آهن، رنگ آنها تیره است و در اثر عمل سایش باد، صیقلی شده و نهایتا در مقابل باد و ذرات شن و ماسه‌ی همراه آن مقاوم می‌شود. در اثر سایش باد در مناطق خشک قلوه ‌سنگ‌ها را صیقل داده و سطوحی در آنها ایجاد می‌کند که به این قلوه سنگ‌ها ویندکانتر می‌گوین
*************************    قنات  ******************************

 

قنات ابداع ایرانیان - مهران ملکیان

 

با مطالعه‌ در تاریخ در می یابیم که‌ ایرانیان‌ در سه‌ هزار سال‌ پیش‌ به‌ جریان‌ آب‌های‌ زیرزمینی‌ پی‌ برده‌ بودند و باتوجه‌ به‌ این‌ که‌آب‌های‌ زیرزمینی‌ در قسمت‌های‌ مرکزی‌ ایران‌ اکثراً شور و غیر قابل‌ استفاده‌ برای‌ شرب‌ و کشاورزی‌ است‌، آب‌ زیرزمینی‌ لایه‌ های‌آبدار دامنه‌ کوه‌ها را بوسیله‌ نیروی‌ ثقل‌ زمین‌ به‌ حاشیه‌ کویرها رسانده‌ و کویرها را آباد ساخته‌اند.

دیگر این‌ که‌ فن‌ قنات‌ سازی‌ ابداع‌ایرانیان‌ بوده‌ و کشورهای‌ دیگر بتدریج‌ از آن‌ الگو گرفته‌اند.
از ویژگی‌های‌ این‌ قنات‌ ها آن‌ است‌ که‌ بعد از 3000 سال‌ هنوز هم‌ قابل‌استفاده‌اند و حتی‌ تا دو سه‌ دهه‌ اخیر 75% آب‌ مورد نیاز کشور را تأمین‌ می‌ کرده‌اند.


آمار قنات‌های‌ کشور

اولین‌ مطلبی‌ که‌ به‌ ذهن‌ می‌رسد این‌ است‌ که‌ ما در ایران‌ براستی‌ چند قنات‌ داریم‌؟ با مطالعه‌ چند مدرک‌ گردآوری‌ شده‌ نتایج‌ زیرحاصل‌ شد:
ع‌. بهینا در کتاب‌ "قنات‌ سازی‌ و قنات‌ داری‌" نوشته‌ که‌ قریب‌ 40000 رشته‌ قنات‌ در سراسر ایران‌ موجود است‌
کاظم‌. صدر و حبیب‌ ا...سلامی‌ تعداد قنات‌ها را 3000 رشته‌ اعلام‌ کرده‌اند
اچ‌،ای‌. وولف‌ در مقاله‌ای‌ تعداد قنات‌های‌ ایران‌ را 22000 رشته‌ با بیش‌ از 274000 کیلومتر درازا اعلام‌ می‌ کند
نتیجه‌ این‌ که‌ ما دقیقاً نمی‌دانیم‌ در ایران‌ چند رشته‌ قنات‌ داریم‌ و این‌ قنات‌ها در کجا قرار دارند.

بررسی‌ وضع‌ قنات‌ها در سه‌ دهه‌ اخیر
آغاز تخریب‌ قنات‌های‌ ایران‌ مربوط‌ به‌ سال‌ 1346 است‌ بعد از «کنفرانس‌ جهانی‌ آب‌ برای‌ صلح‌، در سال‌ 1967، دربرنامه‌ای‌ با عنوان‌ «سیاست‌های‌ مربوط‌ به‌ توسعه‌ منابع‌ آب‌ ایران‌ و مشکلات‌ و راه‌ حل‌های‌ آن‌»، حفر چاه‌های‌ عمیق‌ و نیمه‌ عمیق‌ دردشت‌های‌ کشور و در حریم‌ قنات‌ها آغاز گردید و بعد از آن‌، شاهد افت‌ سطح‌ سفره‌های‌ آب‌ زیرزمینی‌ و آب‌ دهی‌ کم‌ و کم‌تر قنات‌هابوده‌ایم‌.

نقاط‌ قوت‌ و ضعف‌ در مطالعة‌ قنات‌ها
آبدهی‌ قنات‌ها به‌ دو عامل‌ بستگی‌ دارد:
1 - عوامل‌ طبیعی‌
2 - عوامل‌ انسانی‌
با بررسی‌ مطالعات‌ انجام‌ شده‌ بر روی‌ قنات‌های‌ کشور روشن‌ می‌شود که‌ بیش‌تر بر روی‌ عوامل‌ طبیعی‌ در ارتباط‌ با قنات‌ها کار شده‌؛در مورد دوم‌ یعنی‌ عوامل‌ انسانی‌ یا خیلی‌ کم‌ کار شده‌ یا اصلاً کار نشده‌ است‌. موضوعات‌ این‌ حوزه‌ عبارت‌اند از:
- اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ سرمایه‌ گذاری‌های‌ مختلف‌ مثل‌ اختصاص‌ اعتبارات‌ و کمک‌های‌ مالی‌ به‌ صاحبان‌ قنات‌ها برای‌ لایروبی‌، کَوَل‌کاری‌(کول‌ حلقه‌های‌ سفالینی‌ که‌ در مجرای‌ قنات‌ می‌نشانند تا مانع‌ از نشست‌ قنات‌ شود) و سنگچین‌ کردن‌ قنات‌ها؛
- بررسی‌ مقایسه‌ای‌ مزایا و معایب‌ قنات‌ یا حفر چاه‌ که‌ دو شیوه‌ رقیب‌ در بهره‌ برداری‌ از آب‌های‌ زیرزمینی‌ است‌؛....
با توجه‌ به‌ پرمخاطره‌ بودن‌ حفرقنات‌ و عملیات‌ لایروبی‌ آن‌ها برای‌ مقنی‌ها، نویسندگان‌ مختلف‌ استفاده‌ از فن‌آوری‌ جدید شامل‌ابزارها، وسایل‌ و حتی‌ مصالح‌ ساختمانی‌ مقاوم‌تر را پیشنهاد می‌ نمایند؛ به‌ طوری‌ که‌ در این‌ بانک‌ 40 مدرک‌ در ارتباط‌ با مقاومت‌مصالح‌ گردآوری‌ شده‌ است‌. با توجه‌ به‌ زلزله‌ خیز بودن‌ منطقه‌ می‌ توان‌ به‌ جای‌ سفال‌ در کول‌ کاری‌ و ساخت‌ قنات‌ ها، از بتن‌ و بتن‌مسلح‌ یا از موادی‌ که‌ در سد سازی‌ استفاده‌ می‌ شود بهره‌ گرفت‌.


تغدیه‌ مصنوعی‌ سیلاب‌
وجود سیلاب‌های‌ مخرب‌ بخصوص‌ در سال‌های‌ اخیر در نقاط‌ مختلف‌ کشور موجب‌ اجرای‌ پروژه‌های‌ تحقیقاتی‌ فراوانی‌ دردانشگاه‌های‌ کشور شده‌ است‌. با اجرای‌ این‌ پروژه‌ها می‌توان‌ سطح‌ آبدهی‌ قنات‌ها را افزایش‌ داد و از نیروی‌ مخرب‌ سیل‌ در جهت ‌توسعه‌ استفاده‌ کرد. بدین‌ جهت‌ ضروری‌ است‌ بایک‌ برنامه‌ ریزی‌ منسجم‌، کلیه‌ زمینه‌های‌ تغذیه‌ مصنوعی‌ سیلاب‌ مورد مطالعه‌ وبررسی‌ قرار گیرد. خــلاصــه‌ کــلام‌ اجداد ما آب‌های‌ شیرین‌ دامنه‌ کوهستان‌ها را با کمک‌ فن‌ قنات‌ سازی‌ که‌ روش‌ ابداعی‌ خودشان‌ بوده‌ به‌ حاشیه‌ کویرها برده‌اند و باهمان‌ روش‌ بسیار ابتدایی‌ و مصالح‌ ابتدایی‌تر(کَوَل‌های‌ سفالین‌) عملکرد آن‌ها به‌ گونه‌ای‌ بوده‌ که‌ این‌ قنات‌ها هنوز هم‌ در مناطق‌مختلف‌ کشور کار می‌ کنند. قنات‌ها علاوه‌ بر انتقال‌ آب‌ شیرین‌ به‌ دشت‌ها و حاشیه‌ کویرها می‌ توانند با توجه‌ به‌ لایه‌های‌ زمین‌ نیزشناسی‌ کشور، در زهکشی‌ و انتقال‌ آب‌ شور و دور کردن‌ این‌ آب‌ها از مجاورت‌ سفره‌های‌ آب‌ شیرین‌ زیرزمینی‌ مورد استفاده‌ قرارگیرند. همچنین‌ می‌ توان‌ با استفاده‌ از رایانه‌ها و فن‌آوری‌ جدید، فن‌ قنات‌سازی‌ را همانند سدسازی‌ تقویت‌ نمود و به‌ جای‌ سفال‌ ازمصالح‌ مقاوم‌تر استفاده‌ کرد؛ با بررسی‌ وضعیت‌ زلزله‌خیزی‌، تکتونیکی‌ و گسل‌های‌ موجود در ایران‌، قنات‌های‌ قدیمی‌ را احیاء وقنات‌های‌ جدید احداث‌ کرد؛ با تغذیه‌ مصنوعی‌ سیلاب‌ به‌ درون‌ سفره‌های‌ آب‌ زیرزمینی‌، به‌ جای‌ تخریب‌ شهرها توسط‌ سیل‌، این‌آب‌ها را به‌ داخل‌ سفره‌ها تزریق‌ کرد و در هنگام‌ کم‌ آبی‌ یا خشکسالی‌ از آن‌ها بهره‌ گرفت‌.
بن‌ بست‌ فعلی‌ یعنی‌ از دست‌ دادن‌ قسمتی‌ از قنات‌های‌ کشور نتیجه‌ تصمیم‌گیری‌ شتابزدة‌ نسل‌ فعلی‌ است‌. اکنون‌ برای‌ جبران‌خطاهای‌ گذشته‌ نمی‌ باید بدون‌ مطالعه‌ به‌ اقدامات‌ دیگری‌ دست‌ بزنیم‌ که‌ عواقب‌ نامناسب‌ دیگری‌ پیآمد آن‌ باشد.
قنات (2)

 

قنات اختراع ایرانیان است و دهها قرن هم قدمت دارد . در حالی که چینیها فن حفر قنات را تازه حدود ۲۰۰ سال پس از ایرانیان آموخته‌اند.
اجداد ما آبهای شیرین دامنه کوهستان را با کمک فن قنات‌سازی که روش ابداعی خودشان بوده به حاشیه کویرها برده‌اند. با همان روش بسیار ابتدایی و مصالح ابتدایی‌تر (کولهای [تالاب] سفالین). قناتها علاوه بر انتقال آب شیرین به دشتها و حاشیه کویرها می‌توانند با توجه به لایه‌های زمین‌شناسی کشور، در زه‌کشی و انتقال آب شور و دور کردن این آبها از مجاورت سفره‌های آب شیرین زیرزمینی مورد استفاده قرار گیرند.

گوبلو، دانشمند فرانسوی حدود بیست سال در ایران اقامت داشته و در زمینه آب در ایران کار کرده است، موضوع مطالعه خود را قنات انتخاب می‌کند و با سفرهای متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از ۵۳۴ منبع علمی، تحقیقی کتاب یا تز دکترای خود را تحت عنوان »قنات فنی برای ستیابی به آب در ایران» می‌نویسد: »قنات اختراع ایرانیان است و دهها قرن هم قدمت دارد .در حالی که چینیها فن حفر قنات را تازه حدود ۲۰۰ سال پس از ایرانیان آموخته‌اند. همه چیز دال بر آن است که نخستین قناتها در محدوده فرهنگی ایران ظاهر شده‌اند. حال باید دید که قنات چگونه ابداع شده است».

گوبلو معتقد است که قنات، ابتدا یک فن آبیاری نبوده، بلکه به طور کامل از تکنیک معدن نشأت گرفته و منظور از احداث آن جمع‌آوری آبهای زیرزمینی مزاحم (زه آبها) به هنگام حفر معادن بوده است.... تردیدی نیست که در گستره فرهنگی ایران، از معادن «مس» و احتمالاً «روی» موجود در کوههای زاگرس، در جریان هزاره دوم قبل از میلاد مسیح بهره‌برداری شده است.

یکی از موانع اصلی در پیشرفت کار معدنچیان، وجود آب بوده و هست. تا قبل از اختراع پمپهای مجهز معدنچیان برای خارج کردن آبها از معدن، تنها یک راه داشتند و آن اینکه اگر شیب زمینی اجازه می‌داد، دالانهایی برای خارج کردن آبهای مزاحم به فضای ازاد بیرون از معدن حفر می‌کردند که آب بدون استفاده از هیچ نیروی فنی، از دل معدن به خارج جاری می‌شد.

گوبلو معتقد است که ایرانیان نخستین که به کار کشاورزی اشتغال داشته‌اند، چون آب رودها، چشمه‌ها و غیره را مردمان بومی آسیا اشغال کرده و با آن کشاورزی می‌کردند، سعی کرده‌اند، با ساکنان بومی درگیری نداشته باشند و لذا از هر منبع آبی دیگر کشور استفاده کنند و ترجیح داده‌اند در جاهایی اقامت و کشاورزی کنند که هنوز کسی در آنجا وچود نداشته است. در این اثنا، در بعضی نقاط جویهایی را دیدند که آب در آن جاری است و این آبها تقریباً ثابت و دائمی نیز می‌باشد.

آب این جویها از دهلیز یا مجراهای ایجادشده برای معادن خارج می‌شود. به احتمال زیاد، گروههای کوچکی از کشاورزان تازه وارد یا ایرانیان نخستین، در این کوهپایه‌ها برای استفاده از این آبها سکنی گزیدند و این کوهپایه‌ها بهترین نقاط برای احداث قنات بوده است. ایرانیان اولیه (تازه واردین به فلات ایران) از فن تخلیه آب معدنچیان “آکادی“ی که ابتدا مورد استفاده تنها معدنی داشته است، وسیله‌ای بنیادی برای رفع نیاز خود به آب در فعالیتهای کشاورزی به وجود آوردند. به احتمال قوی ابتدا کشاورزان از معدنچیان می‌خواستند که جویها یا منابع آبی دیگری از این نوع در خارج از معدن بر آنها حفر کنند.

حال باید دید از چه زمانی دلایل قاطع بر وجود قنات، موجود است و این تکنیک طی قرنها در حوزه فرهنگی ایران، یعنی مهد نخستین خود به چه مرحله‌ای از رشد رسیده و به دیگر مناطق جهان صادر شده است.

قنات در افسانه‌های ایرانی
مشهورترین افسانه‌های قدیمی ایران که فردوسی در شاهنامه به نظم آورده است و به نظر می‌رسد با افسانه‌هایی از یک قرن جلوتر به زبان عربی از سوی ابوجعفر طبری ایرانی (که در دربار بغداد می‌زیسته) نوشته شده منبع الهام مشترکی داشته‌اند. این افسانه‌ها یک سلسله ابداعات تکنیکی و ازجمله بهره‌برداری از معادن و کانالهای آب ضروری برای کشاورزی را به هوشنگ، از نخستین پادشاهان سلسله اسطوره‌ای پیشدادیان نسبت می‌دهد.

قنات در امپراطوری هخامنشی
شهر راگس یا راجس (ری) در چند کیلومتری شهر ری کنونی یکی از پر جمعیت‌ترین شهرها در امپراطوری هخامنشی بود. و شهرهای دیگر مانند اکباتان (همدان) و پاساگارد همگی با استفاده از سیستم قنات توانستند آب خود را تأمین کنند و به حیات خود ادامه دهند. در حال حاضر عمیق‌ترین قنات ایران، قنات قصبه گناباد است با حدود ۳۴۰ متر عمق، مادر چاه آن، طولانی‌ترین قنات درمنطقه یزد است با طول ۱۰۰ کیلومتر قنات قصبه گناباد پیشینه تاریخی ۲۵۰۰ ساله دارد و بیش از دو هزار هکتار از اراضی کشاورزان این شهرستان را به صورت سنتی آبیاری می‌کند و پر آب‌ترین قنات ایران، قنات اکبرآباد فسا است و قدیمی‌ترین قنات ایران، قنات ابراهیم‌آباد اراک می‌باشد و عجیب‌ترین قنات ایران، قنات دو طبقه مون اردستان است که حدود ۸۰۰ سال پیش احداث شده است. یکی دیگر از قناتهای جالب و قدیمی ایران قنات کیش می‌باشد که در سال ۱۳۷۱ کشف شد.

قنات دو هزار ساله کیش با شهر زیرزمینی ساخته شده در آن از مکانهای دیدنی کیش است. در مسیر این قنات، چاههایی به چشم می‌خورد که در گذشته برای لایروبی قنات حفرشده بود.تاکنون ۲۰۰حلقه از این چاههادر مسیر قنات شناسایی شده است که فاصله هر کدام از یکدیگربه ۱۴ تا ۱۶ متر میرسد.سقف قنات را لایه های مرجانی به ضخامت ۲ تا ۱۵ مترو لایه های زیرین قنات را خاک نفوذناپذیر مارنی تشکیل می‌دهد که این خاصیت باعث شده است تا آب باران پس از نفوذ از لایه‌های مرجانی در عمق نفوذناپذیر زمین تشکیل سفره‌های آب زیرزمینی را بدهد.

چهار کیلومتر از مسیر این قنات تاکنون حفاری و لایروبی شده است و هم اکنون در عمق ۱۵ متری این قنات شهری زیرزمینی با کاربری سیاحتی و تجاری در حال ساخت و تکمیل است.
منبع : http://www.irandeserts.com/22.htm

 


********************************************
شیوه نامه طرح ملی ریگزارهای کشور  - حمیدرضا عباسی

   
« تعیین اشکال ناهمواریها ، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و مینرالوژیکی شنزارهای کشور»
مجری مسئول : حمید رضا عباسی
بخش تحقیقات بیابان

مقدمه:

نوشتار پیش­رو، شیوه­نامه­ای است که کوشیده است جزئیات بیشتری از مراحل روش تحقیق طرح ملّی « تعیین اشکال ناهمواریها ، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و مینرالوژیکی شنزارهای[1] کشور » را به منظور تشریح چگونگی اجرای آن، برای مجریان 18 استان تهران، سمنان، خراسان، اصفهان، کرمان، خوزستان، بوشهر، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، فارس ،قم، قزوین،مرکزی ، یزد،آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی،ایلام و کرمانشاه آشکار سازد. اساس اولیه روش کار این تحقیق برپایة استفاده از نقشه­های رقومی پراکندگی ریگزارهای ایران است که توسط محمودی(1380) تهیه وگزارش آن توسط موسسه چاپ شده است(4). بهمین منظور براساس روش تحقیق ارایه شده، ابتدا جزئیات انجام روش و سپس کلیاتی از تعاریف ناهمواریهای ماسه­ای ارایه می­شود. لازم به ذکر است که تعاریف ارایه شده بر پایه منابع معتبر موجود(منابع شماره 1و 2 و 3)تهیه شده است.

روش انجام تحقیق:

بطور کلی این تحقیق در 3 مرحله متوالی بشرح زیر انجام خواهد گرفت:

1- شناسایی و تعیین شکل ناهمواریهای ماسه­ای:

فرآیند فرسایش بادی از سه مرحله متفاوت تشکیل شده است، مرحله برداشت، مرحله حمل و مرحله رسوب. این تحقیق با مرحله سوم فرآیند مذکور یعنی مرحله رسوبگذاری سروکار دارد و امیدوار است که در آینده بتواند به مراحل دیگر نیز توجه کند.

برای تعیین شکل ناهمواریهای ماسه­ای با استفاده از نشانی­های موجود در کتاب پراکندگی جغرافیایی ریگزارهای مهم ایران[2] ، موقعیت­های شننزارهای هر استان مشخص خواهد شد. با استفاده از تصاویر رقومی مناسب و پردازش آنها و بازدیدهای میدانی، مرز عوارض تپه­های ماسه­ای با کمک نرم­افزار مناسب بارزسازی خواهد شد.

تعداد برداشت­های زمینی و تعیین موقعیت با دستگاه GPS، بستگی به نوع تصویر انتخابی و وسعت عوارض مذکور دارد.
محدوده­های بدست آمده از این قسمت با نقشه­های رقومی ریگزارهای ایران[1] رویهم­گذاری شده و در صورت تغییر در عوارض مذکور، سمت و سوی حرکت و یا تغییرات آن مشخص می­شود.

در ادامه، در داخل هر یک از محدودهای تفکیک شده در مرحله اول، اشکال مختلف ناهمواریهای ماسه­ای مشخص می­شود. برای دستیابی به این امر، با کمک تصاویر رقومی و در صورت عدم وضوح و یا گپ با کمک عکسهای هوایی و بازدیدهای میدانی، واحدهای همگن ناهمواریهای ماسه­ای از یکدیگر جداسازی می­شوند.

همچنین معیارهای زیر از هریک از واحدهای همگن تفکیک­شده، در بازدیدهای میدانی برداشت و در فرمهای مربوطه درج خواهد شد:

ارتفاع تپه­ها، عرض تپه­ها، جهت استقرار تپه­ها، حجم حدودی ماسه، رنگ ، وجود یا عدم وجود پوشش گیاهی ، جهت بادها، فعال یا غیر فعال بودن ناهمواریها .

همچنین برای دریافت بهتر موضوع، گلباد نزدیکترین ایستگاه سینوپتیک منطقه نیز ترسیم خواهد شدتا در تفسیر اشکال ناهمواریها استفاده شود.

 

 

1- تعیین خصوصیات فیزیکی و شیمیایی:

از هریک از واحدهای مختلف شکل ناهمواریهای ماسه­ای که در مرحله الف تفکیک شد­ه­اند با ثبت مشخصاتی مانند: موقعیت جغرافیایی(با کمکGPS )،ارتفاع محل، نوع تشکیلات ماسه­ای،پوشش گیاهی شنزارها، نوع تثبیت، نام مطالعه کننده،تاریخ مطالعه و... روی فرمهای ویژه، نمونه­برداری انجام می­شود.

برای نمونه­برداری از هر واحد بنابر شکل ناهمواری تپه ماسه­ای اقدام خواهد شد. بدین منظور از سه بخش تپه، شامل جلو(پیشانی پرشیب)، میان و انتها(قسمت کم شیب) سه نمونه برداشت کرده ، باهم مخلوط نموده سپس دو نمونه جداگانه مرکب به وزنهای1 کیلو(برای انجام آزمایش فیزیکی-شیمیایی) و4 کیلوگرم (برای آزمایش مینرالوژیکی) تهیه می­کنیم.سعی شود نمونه­ها از مناطق تیپیک برداشت شود.

نمونه­های جمع­آوری شده به آزمایشگاه مربوطه انتقال و پارامترهای زیر در آنها اندازه­گیری می­شود:

1- دانه­بندی با استفاده از الکهای استاندارد(گرانولومتری)

2- pH،Ec(در صورت وجود املاح زیاد،پارامتر SARنیز تعیین می­شود)

3- بافت خاک،درصد آهک کل، مقدار گچ

4- تعیین خصوصیات مینرالوژیکی:

خصوصیات مینرالوژیکی ماسه­زارهای کشور، با استفاده ازنتایج دانه­بندی و گرانولومتری(اندازه­گیری قطر ذرات) و فراوانی کانی­های ماسه­زارهای کشور تعیین می­شود.

4-1- دانه­بندی:

دانه­بندی راهنمای بسیار خوبی جهت شناخت وضعیت کلی ماسه­ها است.برای دانه­بندی از غربالهای استاندارد استفاده خواهد شد. با توجه به جمع­آوری نمونه­های ماسه(تشکیل بانک ماسه­های بادی کشوردر ستاد موسسه)، هریک از نمونه­ها را از غربالهای استاندارد عبور داده و در کیسه­های پلاستیکی کوچک ریخته و شماره آن بصورت دو عددی(عدد اول شماره نمونه و عدد دوم شماره غربال و سپس نام استان و محل برداشت)بر روی آن درج می­شود.

با استفاده از اعداد بدست آمده از وزن نمونه هریک از غربالها، منحنی درصد دانه­ها، منحنی تجمعی، منظم و یا نامنظم بودن و نامتجانسی و یا ضریب نامتقارنی ماسه­ها را با کمک محاسبه ضریب کو-دو-اف بدست می­آوریم..

4-2- کانی­شناسی:

دستیابی به نوع کانی­های موجود در واحدهای همگن ناهمواریهای ماسه­ای نیز یکی دیگر از اهداف این طرح است که نتایج آن کمک شایانی برای منشاء­یابی تپه­های ماسه­ای خواهد نمود.

معمولا برای مطالعه کانی­ها پس از تمیز کردن سطح آنها و شستشو با اسید کلریدریک رقیق با استفاده از یکی از سه روش الکترومغناطیسی، محلولهای شیمیایی و میکروسکوپی ومقایسهبا مدلهای موجود در کتابهای کانی­شناسی، نوع کانیها از یکدیگر تشخیص داده می­شود.

4-3-مرفوسکپی دانه­ها:

مرفولوژی یا شکل سطح دانه­ها از جهت تعیین عوامل تخریب و فرسایش حایز اهمیت می­باشد. بدین منظور از نمونه­های غربال شده قسمت 4-1 ، تعداد 25 دانه برداشته و در داخل شیشه مخصوص ریخته و با استفاده از بینوکولر، وضعیت سطح دانه­ها را مشخص می­کنیم. زاویه­دار بودن و یا نبودن، درخشانی و یا کدری در تعیین عوامل تخریب کمک خواهد نمود.

*: جهت محور تپه نسبت به جهت باد یا برآیند جهت بادهای مختلف

همانطور که از مضمون جدول فوق برمی­آید طبقه­بندی مذکور تنها برای تپه­های شنی است و دیگر اشکال تراکم ماسه­ها را در بر نمی­گیرد ولی آنچه مسلم است معادل هریک از اشکال ارایه شده در این طبقه­بندی با طبقه­بندی رایج همخوان است.

بسیاری از مطالعات موجود در کشور از طبقه­بندی اولی استفاده کرده­اند و اصطلاحات رایج بین کارشناسان اهل فن نیز از آن گرفته شده است. برهمین استدلال روش طبقه­بندی در نظر گرفته شده برای این تحقیق نیز همان روش معمول است که اصطلاحات آن در زیر تعریف شده اند(1و2):

1- پیکان ماسه­ای:

ساده ترین و ابتدایی­ترین اشکال تراکم ماسه، پیکان ماسه­ای است. باتوجه به اینکه بیشترین حجم ماسه­های بادی از طریق جهش جابجا می­شوند، چنانچه در مسیر این دانه­ها به مانعی برخورد کنند به زمین افتاده و تحت تاثیر فشار باد به پشت مانع انتقال می­یابند. تراکم ماسه­ها در پشت مانع به اندازه ارتفاعی کمتراز ارتفاع مانع و به شکل پیکان انجام می­گیرد بطوریکه نوک پیکان در فاصله دورتر از مانع در و پهنای آن در پشت مانع و باندازه پهنای باد پناه آن تشکیل می­شود. این اشکال تراکمی معمولا در مناطق استپی و در پشت بوته­های گیاهی تشکیل می­شوند. شکل 1 وضعیت موصوف را نشان می­دهد.

چنانچه مانع مربوطه از جنس سنگ و یا بصورت یک تپه، حجم بزرگتری داشته باشد، ماسه­ها به صورت یک پشته متراکم و اغلب بی­شکل در جبهة پشت به باد روی هم انباشته می­شوند(شکل 2) که آن را در اصطلاح تل ماسه­ای می­نامند.

2- نبکا یا تل نباتی(Nebka)

هنگامی که تراکم ذرات ماسه در توفانها زیاد باشد و از مسیرهایی بگذرد که پوشش نباتی نسبتا متراکمی داشته باشد، حجم قابل توجهی از ماسه­ها دورتادور بوته­ها متراکم شده، به تدریج براثر رطوبت بیشتر خاک در حاشیة بوته، تثبیت می­شوند.تکرار این عمل در اثنای توفانهای مکرر، مرتب بر حجم تراکم ماسه می­افزاید. بوتة گیاهی به خاطر ادامه حیات و جلوگیری از مدفون­شدن در زیر ماسه به رشد خود ادامه می­دهد. به طوریکه با افزایش ارتفاع ماسه، هریک از شاخه­های بوتة اولیه به صورت بوته­ای جداگانه در سطح ماسه نمایان می­شود. این تحول تا زمانی که امکان رشد گیاه فراهم باشد ادامه می­یابد. بطوریکه تل نباتی به صورت تپه­ای پرحجم شکل می­گیرد که بر فراز آن بوته­های متعددی به چشم می­خورند.با مطالعه برش یکی از این تپه­ها، متوجه می­شویم که ساختمانی لایه­ای دارد و لایه­ها از تناوب ماسه و برگ بوته­های بوجود آورندة تپه­ها تشکیل شده­اند.به عبارت دیگر بعد از هر توفان و تمرکز مقداری ماسه، بخشی از خزان برگهای بوته برسطح آن ریخته و در ارتباط با رطوبت محلی ماسه به طور نسبی تثبیت می­شوند. سپس در سالهای بعد و توفانهای دیگر، تناوب این لایه­ها تکرار می­شوند.به طوری که می­توان از شمارش لایه­های گیاهی یا ماسه­ای سن آنرا به احتمال نزدیک به یقین تشخیص داد. تا زمانی که گیاه امکان حیات داشته باشد، نبکا به رشد خود ادامه می­دهد.اما به محض خشک شدن بوته، تخریب آن آغاز شده و نهایتا تنه و شاخه­های خشک شدة گیاه در محل آن به جای می­مانند[2]. در اکثر بیابانهای دنیا، نمونه­های فراوانی از مراحل تشکیل و یا انهدام آنها مشاهده می­شوند. وسیع­ترین نبکازارهای ایران، دشت جازموریان در بلوچستان است و مرتفع­ترین این عارضه با قطر چندین­متر و ارتفاع حداکثر 10متر در دشت تکاب در شرق شهداد شناسایی شده­اند.
الف- اشکال مختلف ناهمواریهای ماسه­ای:

هنگامی که باد در مناطق خشک و فراخشک پس از برداشت و حمل به مانعی برخورد کند و یا به پایین­ترین سرعت حد لازم برای حمل و نقل ماسه برسد، رسوب­گذاری آغاز می­شود. نحوه رسوبگذاری در اثر عمل باد و یا بادها، موجب ایجاد اشکال مختلفی از ماسه­ها می­شود که تعیین این اشکال یکی از اهداف طرح پیش­رو است. از روی اشکال تپه­ها می­توان به میزان فعال بودن آنها پی برد.

لازم به یادآوری است که تپه­های شنی موجود در بیابانهای کشور مد نظر این تحقیق بوده و تپه­های شنی سواحل جزو آن بشمار نمی­آیند.

بطورکلی اشکال معمول تراکم ماسه­ها بشرح زیر است(1و2):

1- پیکان ماسه­ای؛

2- تل ماسه­ای­؛

3- نبکا یا تل نباتی؛

4- برخان(پیکرا)؛ که شامل

- برخانهای wشکل

- برخانهای نامتقارن(طولی)

- برخانهای عرضی

- رشته­های عرضی

- رشته­های طولی

5- شمشیر(سیف)؛

6- سیلک: که برحسب عوامل مختلف به شکلهای زیر تقسیم بندی می­شود

- براساس ضریب شکل

- براساس طول و شعاع انحناء: که بر دو نوع­اند

1- سیلکهای منظم: که به سه دسته زِر تقسیم­بندی می­شوند

- سیلک نیم دایره

- سیلک دندانه­ای

- سیلک کمانی

2- سیلک­های غیر منظم

- براساس درجه انحناء: که می توان سه نوع سیلک را مشخص کرد

1- سیلک­های خطی

2- سیلک­های غیر همگن

3- سیلک­های مارپیچ

- برحسب منشاء

- سیلک­های مرکب

7- هرمهای ماسه­ای؛

8- ریگ(ارگ)؛

9- چین وشکن­های ماسهای (ریپل مارک).

رفاهی(1380) رسوبات حاصل از ماسه­های بادی را به چهار دسته مختلف تقسیم­بندی کرده است که عبارتند از: پهنه­های شنی مواج(Sand ripples)، تپه­های شنی(Sand dunes)، تپه­های شنی پوشیده از گیاه(Vegtated sand dunes) و پهنه­های شنی(Sand sheets). همچنین او از وجود روشهای زیادی برای تقسیم­بندی انواع تپه­های شنی خبر داده است و یک طبقه­بندی کلی برای آنها که توسط مک کی(1979) [1]و گریلی و ایورسن(1985)اصلاح و ارایه شده، پیشنهاد کرده است. این طبقه­بندی براساس شکل، تعداد و جهت دامنه­های پرشیب تپه­ها نسبت به جهت باد غالب تهیه شده است که در جدول شماره 1 آمده است(3).

3-برخان یا پیکرا

یکی از فراوان ترین و مشخص ترین چهره تراکم ماسه، تپه های هلالی شکلی است که در بیابانهای ترکستان به برخان شهرت دارند و در ایران پیکرا نامیده می شوند. برخانها از ماسه های متحرک می­باشند. اما در اثنای حرکت شکل خود را حفظ نموده و حتی اغلب بر حجم آنها نیز افزوده می شود. برخان از یک بدنه هلالی شکل با شیب ملایم در جبهه رو به باد تشکیل شده و در دو انتهای هلال دو بازوی مشخص دارد که در امتداد باد کشیده شده اند (شکل3 ). وجود بازوها نشانه سرعت بیشتر باد در حاشیه این عارضه است. زیرا در قسمت مرکزی جبهه پشت به باد پرتگاهی وجود دارد که در پای آن فشار باد به حداقل ممکن می رسد.

حرکت ماسه ها دانه به دانه بر سطح شیب ملایم رو به باد انجام می شود. هنگامی که ماسه ها به قله آن می رسند، بر اثر دخالت نیروی جاذبه به پای پرتگاه سقوط می کنند. بنابراین جابجایی دانه به دانه ماسه ها با حفظ شکل آن موجب حرکت و جابجایی برخان در مسیر باد می شوند. حجم برخانها متغیر است. بزرگترین پیکراهای شناخته شده حدود 80 متر ارتفاع دارند. هر اندازه حجم پیکرا کوچکتر باشد، سرعت حرکت آن بیشتر است. بنابراین در نواحی مساعد تشکیل این عارضه، برخانها به صورت گروهی وجود دارند و چون از حجم برابری برخوردار نیستند، سرعت حرکت آنها متفاوت است. از طریق علامت گذاری می توان به حرکت برخانها پی برد و حتی میانگین حرکت سالیانه آنها را محاسبه نمود. سرعت حرکت آنها در دشتهای هموار و خشک و نسبتاً مقاوم بیش از دشتهای ناهموار و سست است. میانگین حرکت آنها بسته به نواحی مختلف از 10 تا 30 متر در سال متفاوت است. اما در توفانهای شدید و استثنایی به چندین صدمتر هم می رسد. در اثنای حرکت به دلیل اختلاف سرعت، اغلب پیکراها به یکدیگر متصل می شوند. برحسب چگونگی اتصال، اشکال متنوعی می سازند که مهمترین آنها برخانهای دابل یو (w)، میدان برخان و سرانجام برخانهای طولی و عرضی است. برخان دابل یو از اتصال جانبی دو برخان به وجود می آید (شکل 4). چنانچه برخانهای متعددی، پهلو به پهلو به یکدیگر متصل شوند، برخان عرضی تشکیل می شود که امتداد آنها گاهی به چند کیلومتر می رسد. از توالی برخانهای عرضی پهنه ای وسیع مملو از برخان به وجود می آید که آن را اصطلاحاً میدان برخان می نامند (شکل 5).

چنانچه علاوه بر باد مسلط مولد برخان، بادهای فرعی دیگری با جهتی غیر از باد اصلی ولی در همان امتداد وجود داشته باشند، رشد بیش از حد یکی از بازوهای برخان اولیه را به دنبال خواهد داشت و به شکلی شبیه عصا تبدیل می شود (شکل 6) که آنرا برخان نامتقارن می نامند. از اتصال بازوهای طویل برخانهای نامتقارن، برخانهای طولی به شکل رشته هایی بسیار ممتد در امتداد ده ها کیلومتر شکل می­گیرند (شکل 7).

یکی دیگر از اشکال مهم و شناخته شده، رشته های موازی از تپه های ماسه ای است که غالباً نامتقارن می باشند. یعنی شیب یکی از دامنه ها، کمتر یا بیشتر از دامنه دیگر است. اگر امتداد این تپه ها عمود بر جهت بادهای مسلط باشد آن را رشته عرضی می نامند. اما اگر امتداد بادهای توفان زا با جهت تپه ها یکسان باشند، آنرا رشته های طولی می گویند (ریگ جازموریان، ریگ جن و ...). هنوز علل اصلی تشکیل این نوع تپه ها شناخته نشده اند. بعضی از محققین بادهای نزولی را علت تشکیل آن می دانند.
4-سیف یا شمشیر

سیف تپه ماسه­ای کشیده است، به طوری که نوک آن تیز و انتهای آن مدور می­باشد، شکل کلی آن شبیه شمشیر و قسمت پیشانی آن مثلثی با یالهای تیز و گاهی قوسی شکل است. بنابر این دامنه­های ایجاد شده پرشیب بوده به طوری که در نیمرخ یک سیف، دامنه مخالف باد، شیب تندتری نسبت به دامنه جهت باد دارد. به طور کلی نیمرخ سیف­ها، نامتقارن و دارای دامنه­های محدب و مقعر می­باشند(احمدی،1377ب و مقعر می دامنه به طوری که در نیمرخ یک سیف، دامنه مخالف باد، شیب تندتری نسبت به دامنه جهت باد دارد. ).

محمودی(1374) معتقد است چنانچه جهت بادها به طور متناوب در عکس جهت یکدیگر بوزند، رشته های جدیدی به اسم شمشیر (سیف) تشکیل می شوند. این شمشیرها رأس تیز و مارپیچی شکلی دارند و دامنه های متقابل آن نامتقارن هستند که تقارن دامنه ها در طول این رشته های سیف مرتب تغییر می کند. یعنی اگر در یک محل شیب دامنه کم باشد، در طرفین آن و روی همان دامنه، شیب یکباره افزایش می یابد (شکل8). در دامنه مقابل قضیه دقیقاً عکس آنست. یعنی همیشه در برابر یک شیب ملایم در یک دامنه، شیب تندی در دامنه مقابل وجود دارد. بنابراین نه تنها رشته های سیف نامتقارن می باشند بلکه شیب دامنه های متقابل در امتداد عارضه، مرتب تغییر می کند. این عارضه بر اثر جریان بادهای متقابل به وجود می آید.

احمدی(1377) با استفاده از مطالعات انجام گرفته بر روی عکسهای هوائی ثابت کرده که تمام انواع تپه­های ماسه­ای فعال از سیف بوجود می­آیند و سیف را به عنوان واحد اصلی تشکیل تپه­های ماسه­ای دانسته است.

مراحل چگونگی تشکیل تپه سیف بشرح زیر است(1):

الف-مرحله تجمع مواد و تشکیل با حالت تحدب در قسمت پیشانی تپه.

ب-توسعه و گسترش تپه تا تشکیل قله آن،

ج-مرحله تحول شکل تپه، این مرحله نه فقط بستگی به میزان ماسه حمل شده دارد بلکه به شدت باد و میزان ریزش ماسه روی یکدیگر و تشکیل یال اصلی دارد که موجب شیب ملایم در جهت باد و شیب تند در خلاف باد می­گردد.به طور کلی سیف­ها دارای سه نوع نیمرخ بشرح زیر می­باشند: (شکل 10 )

1- در اعلب موارد شیب قسمت مقعر بیشتر از شیب قسمت محدب است. علامت متبت شیب تند و علامت منفی شیب کم یا ملایم را نشان می­دهد.

2- شیب تند همیشه در جهت مخالف باد و تحدب سیف در جهت باد است.

3- شیب دو طرف یکسان است ولی همیشه قسمت مقعر در جهت باد و قسمت محدب در قسمت خلاف باد است.
5- سیلک:

سیلک­ها ساده­ترین ناهمواری ماسه­ای هستند و از سیف نتیجه می­شوند و به صورت خطوط موج­داری از اتصال سیف­ها بوجود می­آید و تشکیل آن بستگی به باد غالب منطقه دارد. به طور کلی سیلک­ها مهمترین ناهمواری ماسه­ای را پس از بارخان در ارگ تشکیل می­دهند به طوری که گاهی منطقه­ای به طول 40 کیلومتر و به عرض 50 تا 200متر را اشغال می­کنندولی در مرکز ارگ، عرض آن کاهش یافته و به 30تا50متر می­رسد.

شکل کلی سیلک­ها دندانه­دار و مارپیچی است.سیلک­ها ممکن است که فعالیت چندانی ندارندو به عبارت دیگر پیشروی نمی­کنند. دلیل فعال نبودن آنها را فعال نبودن دامنه روبه باد می­دانند (احمدی،1377 ).

احمدی(1377)سیلک­ها را برحسب عوامل مختلف به انواع زیر تقسیم­بندی کرده است:

الف- براساس ضریب شکل: که بستگی به تعداد دندانه­های سیلک دارد(شکل11)

ب- براساس طول و شعاع انحناء:

1-برحسب طول و شعاع انحناء در بخش معقر سیف، سه نوع سیلک وجود دارد: الف- سیلک نیم دایره ب- سیلک دندانه­ای ج- سیلک کمانی

2- برحسب بی قرینگی یا عدم تقارن که در سیلک بوجود می­آید، موجب پیچیدگی شکل سیلک می­گردد و سیلک­های غیرهمگن را بوجود می­آورند. این نوع سیلک­ها از سیف­های نامنظم بوجود می­آیند.

ج-براساس درجه انحناء: بر این اساس سه نوع سیلک را می­توان مشخص نمود:

1- سیلک­های خطی: که همان پیکان ماسه­ای است و در اثر مانعی بوجود می­آید.

2- سیلک غیرهمگن:این سیلک­ها از منحنی­هائی به اشکال مختلف تشکیل یافته­اند که اغلب به صورت نیم­دایره و یا دندانه­ای دیده می­شوند.

3- سیلک مارپیچی: این گونه سیلک­ها به شکل مارپیچی و نامتقارن هستند و پیدایش آنها در شرایط خاصی انجام می­گیرد.

د- برحسب منشاء: این سیلک­ها در اثر طویل شدن یکی از بازوهای بارخان بوجود می­آیند و ابعاد آن کوچکتر از انواع دیگر سیلک است.

ح- اشکال مرکب سیلک: سیلک­ها همیشه بصورت منفرد دیده نمی­شوند و ممکن است بصورت گروهی مشاهده شوند.این سیلک­ها اغلب در کناره­های ارگ­ها دیده می­شوند و دارای دو قسمت ساقه و خوشه هستند. سیلک­های مرکب به انواع زیر تقسیم می­شوند:

1- سیلک متقارن: در صورتی که جهت باد غالب تابت باشد در این صورت سیلک متقارن تشکیل می­شود که از دو بخش اصلی ساقه و خوشه بوجود می­آید.

2- سیلک نامتقارن: در صورتی که علاوه بر باد اصلی، بادهای فرعی دیگری در منطقه وجود داشته باشد سیلک­های نامتقارن تشکیل می­شوند.

3- سیلک راست گرا:در صورتی که جهت باد غالب طوری بوزد که خوشه سیلک به طرف راست ساقه منحرف شود سیلک راست گرا بوجود می­آید.

4- سیلک چپ گرا:در صورتی که جهت باد غالب طوری بوزد که خوشه سیلک به طرف راست ساقه منحرف شود سیلک چپ گرا بوجود می­آید.

5- سیلک حدواسط: این نوع تپه­ها در اثر دو باد مختلف بوجود می­آیند.

6- الب: از اشکال دیگر سیلک­های مرکب الب است که در ارگ یافت می­شوند و از ترکیب سیلک و بارخان بوجود می­آید.الب­ها از سیف بوجود می­آطند و تفاوت آن در عرض الب است که در مقاطسه با سیلک زیادتر بوده و به کیلومتر می­رسد در صورتیکه عرض سیلک کم و اغلب به صورت خطی و باریک است.
6- هرمهای ماسه ای و ریگ:

عالی ترین و مرتفع ترین شکل تراکم ماسه، هرمهای ماسه ای است که از تراکم برخانها بر روی یکدیگر و اتصال سیفها با دخالت گردبادها به وجود می آیند. این عوارض همیشه در محل تلاقی بادهای مختلف الجهت شکل می گیرند. هرمها با قلل مرتفع و مشخص، اشکال عظیمی هستند که از تلاقی بازوهای بسیار عظیم به وجود آمده و در فواصل این بازوها حفره های گود و بسیار بزرگ بدون ماسه وجود دارند. بسته به موقع و شرایط محلی هر هرم ماسه ممکن است از حداقل 3 تا حداکثر 6 بازوی همگرا داشته باشد. قله هرم در محل همگرایی بازوها قرار دارد (شکل ...). مرتفع ترین هرمهای شناخته شده دنیا حداکثر 300 متر ارتفاع دارند (لیبی). اما در ایران ارتفاع تعدادی از هرمهای ریگ لوت حداکثر به 475 متر می رسد که مرتفع ترین هرم ماسه ای دنیا نیز خواهد بود. تعداد هرمهای بیش از 300 متر در ریگ لوت فراوان است. وسعت قاعده بعضی از هرمهای ریگ لوت گاهی به دو کیلومتر می رسد.

باد مجموعه اشکال ماسه ای را در محلی به دور هم متمرکز می سازد که وسعت آنها بسیار متفاوت است. هر چند در بیابانهای مختلف اصطلاحات گوناگونی درباره آنها به کاربرده می شود، اما رایج ترین آن هارگ[1] است که معادل آن در ایران ریگ نامیده می شود (ریگ لوت، ریگ حلوان، بندریگ و ...) وسیعترین ریگهای دنیا در ربع الخالی عربستان حدود 500000 کیلومتر مربع وسعت دارد. در حالیکه بزرگترین ریگ ایران به نام ریگ لوت فقط کمی بیش از 10000 کیلومتر مربع است. اما یکی از پیچیده ترین ریگهای دنیا می باشد(محمودی، 1374). اشکال ریگها از تنوع فراوانی برخوردارند (عکس ...).

7- ریپل مارک یا چین و شکن ماسه ای:

یکی دیگر از فراوان ترین اشکال بادی، چین و شکنهایی[2] سطحی به صورت امواجی موازی است که حتی نوعی از آن بر سطح کلیه اشکال بادی شکل گرفته اند.

مهمترین نوع آنها که از درشت دانه ترین ماسه های بادی نیز به وجود آمده اند به صورت یک لایه نازک ماسه ای در داخل و حواشی ریگها مشاهده می شوند. امتداد آنها عمود بر جهت بادهای توفان­زا می باشد و برش عرضی آنها نامتقارن است. طبق معمول شیب ملایم آنها رو به باد و شیب تند در جهت مقابل باد قرار دارد. ارتفاع آنها از چند سانتی متر تجاوز نمی کند. درشت ترین ذرات در بخش گود این چینهای ملایم قرار دارند .

- ویژگی ماسه های بادی

بادرفتها دارای ویژگیهای خاصی هستند که از طریق این ویژگیها شناسایی می شوند. ماسه هایی که کاملاً وسیله باد ساییده شده باشند، گرد وکدر می باشند. به عبارت دیگر درشت ترین دانه ها که از طریق غلتیدن جابجا می شوند، کاملاً گرد می شوند و ساییدگی دانه های دیگر بر اثر مالش در اثنای جهش حاصل می شوند. اما ضربات دانه های در حال جهش تیرگی سطح آنها را توجیه می کند. گرد و غبارهای بسیار ریز و معلق، چهره مشخصی ندارند.

باد قادر است رسوبهای هم اندازه را کاملاً از هم تفکیک کند، چینه بندی ذرات معلق در اثنای فرود تابع توپوگرافی زمین می باشند و ساختمان خاصی ندارند، اما دانه های در حال جهش می توانند در اثنای توفانهای مکرر چینه بندی متقاطع به وجود آورند که از ویژگیهای خاص رسوبهای بادرفتی است. هر چند در اثنای یک مرحله رسوب گذاری از شیب سطحی عارضه قبلی تبعیت می کند و در پایان توفان شیب جدیدی به وجود می آورد. چینه بعدی به همین ترتیب از آن شیب جدید پیروی کرده و بسته به قدرت توفان و حجم ماسه بادی ممکن است بخشی از چینه قبلی را نیز از بین ببرد. لذا چینه ها نسبت به هم متقاطع خواهند بود .

فهرست منابع:

1. احمدی،حسن.1377.ژنومرفولوژی کاربردی، جلد 2:بیابان-فرسایش بادی. انتشارات دانشگاه تهران، 570 صفحه.

2. محمودی، فرج­الله.1374.ژئومورفولوژی دینامیک(رشته جغرافیا). انتشارات دانشگاه پیام نور. ازسری انتشارات آزمایشی متون درسی.شماره 328.326 صفحه.

3. رفاهی، حسینقلی.1380.فرسایش بادی و کنترل آن. انتشارات دانشگاه تهران، 320 صفحه.

4. محمودی، فرج­الله.1380.پراکندگی ریگزارهای ایران. انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع،شماره ،278ص.

5. معتمد، احمد.1353.رسوب­شناسی، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 1038، چاپ دوم،300صفحه.

6. دفتر تثبیت شن(1381) طرح شناسائی کانونهای بحرانی فرسایش بادی، دفتر تثبیت شن و بیابان­زدایی سازمان جنگلها ، مراتع و آبخیزداری کشور.
 

حمیدرضا عباسی
**********************************************************************************************************************