کمی درباره امام رضا علیه السلام

امام علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب هشتمین پیشوای شیعیان می باشد.
تولد آن حضرت به روز پنجشنبه یا جمعه 11 ذیقعده سال 148 ه.ق مشهور است.
شیخ مفید ره براین است، که امام هشتم علیه السلام فرزندی جز امام محمد جواد علیه السلام نبوده است و ابن شهر آشوب و طبرسی در اعلام الوری، نیز بر همین اعتقاد می باشند.
مشهورترین و قویترین نقل تاریخ شهادت آن جناب ، روز جمعه آخرین روز ماه صفر سال 203 ه.ق می باشد ، ایشان در هنگام شهادت، پنجاه و پنج سال از عمر پر برکتش می گذشته است. در مورد نحوه ی شهادت ایشان اقوال گوناگونی است ولی آنچه مسلم است با توجه به نصوص تاریخی و اوضاع خاص سیاسی ایشان به دستور مأمون عباسی در طوس مسموم وشهید شدند.

امام على بن موسى الرضا (ع) در سال 148 ه ق در شهر مدینه دیده به جهان گشودند. به سال 183 ه ق با شهادت پدر بزرگوارشان به منصب امامت نایل آمدند. مامون علیه اللعنه براى رسیدن به اهداف و نیات شوم خود، در سال 200 ه ق، امام (ع) و تعدادى از علویون را مجبور به ترک مدینه و هجرت به سوى خراسان کرد. کمتر از سه سال بعد از ورود حضرت به خراسان، مامون به گمان خام دسترسى به پیروزى نهایى وجود مقدس آن امام را با سم به شهادت رسانید.

با شهادت حضرت علیه السلام در سال 203 ق، پیکر مطهر، طبق پیش بینى آن امام، در باغ حمید بن قحطبه (واقع در روستاى سناباد) حاکم و والى خراسان به خاک سپرده شد وازآن پس این روستا به)) مشهد الرضا ( (معروف گردید. از این تاریخ به بعد تا دوره دیلمیان نشانه اى از تجدید بناى حرم در دست نمى باشد، تا اینکه سبکتکین (366 387 ق) پادشاه متعصب غزنوى حرم مطهر را ویران و زیارت آن حضرت را ممنوع کرد. در سال 400 ق ابوبکر شَهمَرد به دستور سلطان محمود غزنوى بناى بقعه را بار دیگر بازسازى کرد. در روزگار سلطان سنجر سلجوقى پس از مرمت بنا، گنبدى با آجرهاى زرد رنگ بر روى بقعه حرم مطهر بنا گردید. پس از مدتى گنبد رابا کاشى هاى نفیس مزین کرد و مناره اى کنار آن ساخت. در زمان غازان خان و سپس سلطان محمد خدابنده الجایتو (703 716 ق) در تعمیر و تزئین حرم مطهر کوشش هایى به عمل آمد.

منبع

حرم در بستر تاریخ ص 5

 

پیشینه حرم امام رضا (ع)

 

 دوره سلجوقی

نخستین گنبد حرم امام رضا، به فرمان سلطان سنجر سلجوقی و به کوشش وزیر وی، شرف الدین قمی ساخته شد. جنس آن گنبد از کاشی بود. گنبد آغازین همان است که امروزه از داخل حرم دیده می‌شود و سطح مقعّر و ((مقرنس)) های آینه کاری شدهٔ آن پیداست.

حمله مغول

به گزارش ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه٬ در سال ۶۱۸ ه‍. ق مغول‌ها به طوس حمله کردند و این شهر را غارت کرده و مردم را به قتل رساندند. سپس وارد مشهدالرضا شدند و آنجا را هم خراب کردند. مؤلف تاریخ آستان قدس رضوی از قول ابن ابی الحدید می‌نویسد با وجودی که مغول‌ها مردم مشهد را به قتل رسانیدند، بارگاه رضوی را حداقل تخریب نکردند و احتمالاً به غارت اموال و اثاثیه آن اکتفا کردند. هرچند بعضی منابع از خرابی بارگاه رضوی به دست مغول‌ها سخن گفته‌اند.
همچنین عطاملک جوینی مؤلف جهانگشا از خرابی حرم به دست مغول‌ها چیزی نگفته است. منظومه فضل بن روزبهان خنجی در مهمان نامه بخارا که حمله مغول‌ها را به طوس و مشهد نگاشته، بیان می‌کند که این حرم را خراب نکرده‌اند، زیرا کتیبه‌های سال ۶۱۲ ه‍. ق که قبل از این حمله بوده هنوز برجاست.
در دوره حکومت ایلخانیان فرسودگی‌ها و احیانا خرابی‌ها و خسارات وارد شده به حرم بازسازی شد.

دوره تیموریان

در دوران تیموری به دنبال کوشش‌های شاهرخ تیموری در آبادانی مشهد در سده نهم هجری، به همت همسر وی گوهرشادآغا نخستین مسجد جامع شهر مشهد با نام وی در سمت قبلهٔ حرم که صحن جنوبی را تشکیل می‌دهد به اتمام رسید. بعدها صحن تیموری (عتیق) و اساس ایوانی که امروزه طلایی است توسط امیر علیشیر نوایی وزیر سلطان حسین بایقرا به وجود آمد.

دوره صفوی

در دوره صفوی بر عظمت و شکوه حرم افزودند و مناره نزدیک گنبد که در دوره غزنویان به دستور ابن معتز حاکم نیشابور برپا شده بود به امر شاه تهماسب بازسازی و طلاکاری شد و در سال ۹۳۲ ه‍. ق خشت‌های نفیس کاشی روی گنبد را به خشت‌های طلا تبدیل کردند.
در سال ۹۹۷ ه‍. ق یعنی دومین سال سلطنت شاه عباس اول شهر مشهد در محاصره عبدالله خان ازبک قرار گرفت، چون به سوی او تیری شلیک شد غضب کرد و دستور به قتل عام مردم مشهد داد به طوری که در صحن حرم خون جاری شد.
سال بعد عبدالمؤمن خان ازبک با لشکرش به مشهد حمله کرد. جمعی از مردم مشهد و به ویژه سادات، علما، خدام و مدرسان آستان قدس رضوی به حرم امام‌رضا پناهنده شدند. در حالی که ایشان به دعا مشغول بودند، عبدالمؤمن خان و دین محمد سلطان به اتفاق عده‌ای از جنجگویان خود وارد صحن شده و پناهندگان را قتل عام کردند. چنان خشمگین بودند که شعله خشم و غضب آن‌ها جز به ریختن خون سادات، صلحا و علما خاموش نمی‌شد. آنان زایران را از داخل حرم بیرون می‌کشیدند و با کمال قساوت می‌کشتند. چنان که میر محمد حسین مشهور به «میربالای سر» که از سادات متقی مشهد بود و پیوسته در بالای سر امام رضا به تلاوت قرآن مشغول بود را دو نفر از ازبکان در کنار ضریح با شمشیر پاره پاره کردند. زنان و کودکان در مسجد گوهرشاد جمع شده بودند و در آنجا ناظر قتل‌عام وحشیانه نزدیکان و خویشان خود بودند. سرانجام عبدالمؤمن دستور داد، قندیل‌های مرصع طلا و نقره و شمعدان‌ها و همچنین میل طلای بالای گنبد و بسیاری از ظرف‌ها و فرش‌ها و کتاب‌های کتابخانه را به غارت برده و زنان و کودکان را به اسیری به ماوراءالنهر بفرستند. بعدها عبدالمؤمن خان به سخت‌ترین شکل به دست افراد خود کشته شد.
در دوران شاه تهماسب صفوی، پس از جمع آوری خشت‌های کاشی، گنبدی با روکش طلا بر فراز گنبد پیشین بنا شد. این همان گنبدی است که امروزه در نمای بیرونی وجود دارد.
در سال ۱۰۰۹ ه‍.ق که شاه عباس صفوی از پایتخت آن روز، اصفهان، پیاده به مشهد رفت، مدتی در مشهد ماند و دستور داد که گنبد حرم امام رضا، بار دیگر با خشت‌هایی از مس و روکش طلایی پوشیده شود و این کار به دست کمال‌الدین محمود یزدی انجام شد. بر پایه آن چه در کتیبه گنبد دیده می‌شود، این کار در سال ۱۰۱۰ ه‍.ق آغاز شده و در سال ۱۱۱۶ ه‍.ق به پایان رسیده‌است. متن کتیبه گنبد که اثر خوشنویس ایرانی علیرضا عباسی است، و با حروف طلایی بر زمینه فیروزه‌ای به خط ثلث نوشته شده، چنین است:
    بسم الله الرحمن الرحیم من عظائم توفیقات الله سبحانه ان وفق السلطان الاعظم مولی ملوک العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوی و الحسب الباهر العلوی تراب اقدام خدام هذه الروضة المنورة الملکوتیة مروّج آثار اجداده المعصومین السلطان ابن السلطان ابوالمظفر شاه عباس الموسوی الصفوی بهادرخان. فاستسعد بالمجیء ماشیاّ علی قدمیه من دارالسلطنة اصفهان الی زیارة هذا الحرم الاشرف و قد تشرّف بزینة هذه القبة من خلّص ماله فی سنة الف و عشر و تمّ فی سنة الف و ستةعشر.
همچنین به فرمان شاه عباس اقدامات و تحولات دیگری نیز در قلمرو حرم صورت گرفت ازجمله توسعه صحن عتیق، احداث ایوان شمالی و اطاق‌ها، غرفه‌ها، سردرها، و ایوانهای شرقی و غربی آن ایجاد رواق توحیدخانه و نیز گنبد الله وردیخان. از آنجایی که شاه عباس به آستانه امام رضا توجه ویژه داشت، دستور داد تا هر کس به زیارت آن جا رفته باشد می‌تواند عنوان «مشهدی» را مانند حاجی و کربلایی بر نام خود بیفزاید و این لقب از آن زمان رواج یافت.
در سال ۱۰۸۴ ه‍.ق و در زمان شاه سلیمان صفوی، در پی زمین لرزه‌ای، گنبد حرم امام رضا هم آسیب دید و شماری از خشت‌های طلایی آن از جا کنده شد. وی دستور داد تا گنبد بازسازی شود و کتیبه‌ای بر آن افزوده گردد که این رخداد را حکایت نماید. این کتیبه اکنون به صورت چهار ترنج در اطراف گنبد دیده می‌شود.
    من میامن منن الله سبحانه الذی زین السماء بزینة الکواکب و رصع هذه القباب العلی بدرر الدراری الثواقب ان استسعد السلطان الاعدل الاعظم و الخاقان الاکرم الافخم اشرف ملوک الارض حسبا و نسبا و اکرمهم خلقا و ادبا مروج مذهب اجداده الائمة المعصومین و محیی مراسم آبائه الطیبین الطاهرین السلطان بن السلطان شاه سلیمان الصفوی الموسوی بهادرخان بتذهیب هذه القبة العرشیة الملکوتیة و تزیینها و تشرّف بتجدیدها و تحسینها اذا تطرق الیه الانکسار و سقطت لبناتها الذهبیة التی کانت تشرق کالشمس فی رابعة النهار بسبب حدوث الزلزلة العظیمة فی هذه البلدة الکریمة فی سنة اربع و ثمانین و الف و کان هذه التجدید الجدید فی سنة ثمانین و الف. کتبه محمدرضا امامی.

دوره نادری

ایوان صحن تیموری که در دوره سلطان حسین بایقرا ساخته و توسط شاه عباس اول توسعه یافته بود به‌فرمان نادرشاه مطلا گردید.

دوره پهلوی



در زمان محمدرضا پهلوی طرح توسعه حرم امام‌رضا با نظارت عبدالعظیم ولیان استاندار استان خراسان (بزرگ) و نایب‌التولیه آستان قدس رضوی به انجام رسید. در سال ۱۳۵۳ خورشیدی خشت‌های طلایی گنبد که شفافیّت خود را از دست داده بود، برداشتند و آن را پس از رنگ‌آمیزی مجدّد با آب طلا، در جای خود قرار دادند.

دوره جمهوری اسلامی

در دوره پس از انقلاب اسلامی در ایران طرح توسعه حرم امام رضا با جدیت دنبال شد و این مجموعه شاهد گسترش فوق‌العاده‌ای بود.
صحن جمهوری اسلامی ، جامع رضوی ، غدیر ، هدایت ، کوثر و رواق امام خمینی ره در این دوره ساخته شده است .

گوی فیروزه

در بالای یکی از رواقهای حرم که در صحن کهنه . که سقاخانه اسماعیل طلایی در آن قرار دارد گویی فیروزه ای قرار دارد که از سطح زمین ارتفاع بسیاری دارد و باید برای دیدن آن آدرس آن را از خادمین حرم بپرسید که از زمان نصب آن اطلاعتی در دسترس نیست.طبق آخرین تحقیق در این باره 92/4/16 هم اکنون این گوی در موزه نگه داری می شود و بدل آن در محل صحن آزادی می باشد.

منبع


 حرم مطهر امام رضا علیه السلام



طول 734670 عرض 4018826

مرقد مطهر در بخش مرکزی مشهد واقع شده و شکلی دایره وار دارد و از آن خیابان های متعدد منشعب می گردد که نقاط مختلف مشهد منتهی می شود.

از شمال شرق به خیابان طبرسی ، شمال غرب خیابان شیرازی (بست بالا)، جنوب شرق مصلی (بست پایین) و از جنوب غرب به خیابان امام رضا علیه السلام منتهی می گردد .

 

بدون تردید حرم مطهر رضوی به عنوان یکی از شش مجموعه معماری ایران ( ضمن ارزش جهانی خود ) مانند یک دائره المعارف هنر های اسلامی تجربیات و هنر نمایی اساتید سبکهای مختلف معماری را در بر دارد.

پس از دفن پیکر مطهر امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در کاخ حمید بن قحطبه طائی در اراضی روستای سناباد این مکان مورد اقبال روز افزون شیفتگان اهل بیت (ع) قرار گرفت و هر روز بر وسعت و جمعیت این منطقه افزوده شد.

                                

 نقشه حرم مطهر

 

 

نقشه حرم امام رضا(ع)

 

 مسیر های تشرف به حرم مطهر حضرت

  شمالی:(پشت سر ) خیابان طبرسی

 جنوبی :(روبروی حضرت) خیابان امام رضا (ع)

شرقی :(پایین پای حضرت) نواب صفوی (پایین خیابان)

 غربی :(بالا سر حضرت) خیابان شیرازی (بالا خیابان)
 

اماکن داخلی حرم مطهر امام رضا علیه السلام

 مضجع مطهر امام رضا علیه السلام (ضریح حضرت)

 

 

طبق گزارش ابن بطوطه  در حدود سال 730 قمری از اولین ضریح چوبی -فلزی بر روی مضجع امام رضا علیه السلام دومین ضریح متعلق به سال 957ق در عصر صفوی و در سالهای 1160 و 1238 ق و 1338 شمسی جایگزین آن گردید.

ساخت ضریح فعلی در سال 1372 ش به دستور تولیت آستان قدس و با طرح هنر مندانه استاد فرشچیان آغاز شد که ساختار این اثر  با ترکیب فولاد ، چوب گردو ، پوشش طلا و نقره و آراستگی های منحصر به فرد در نهاست استحکام به وزن 12 تن و ابعاد 73/3 و 78/4 به ارتفاع 4 متر در مدت 7 سال پایان یافت.

 

نقاره خانه

از جمله اماکن مهم و تاریخی حرم مطهر نقاره خانه است که اکنون بر روی ایوان شرقی صحن انقلاب قرار دارد و بنا بر شواهد تاریخی نقاره زنی در حرم از دوره غزنویان مرسوم و در قرون پس از آن ادامه یافته است .

بنا به رسم قدیم در طول سال به استثنای محرم و صفر و ایام شهادت ائمه اطهار علیهم السلام 2 نوبت دقایقی قبل از طلوع و غروب آفتاب و ولادت ائمه علیهم السلام نقاره با طنین خاصی نواخته می شود.

 

ساعت های حرم مطهر

 ساعت بزرگ صحن آزادی

ساعت بزرگ صحن انقلاب

 

ساعت آفتابی صحن جمهوری

 

سقاخانه ها

 سقاخانه اسماعیل طلایی

اسماعیل طلایی نام سقاخانه‌ای در صحن انقلاب حرم علی بن موسی‌الرضا است. بانی ساخت آن سردار اسماعیل خان سنگسری از اهالی مهدیشهر بوده‌است. وی هزینه ساخت این سقاخانه را از طلاهایی تامین کرد که فتحعلی شاه به پاس نجات جانش به او اهدا کرده بود.
سقف این سقاخانه از طلاست و بدنه آن از سنگ مرمر ساخته شده‌است. ساختمان سقاخانه هشت ضلعی است و در مرکز صحن انقلاب قرار گرفته‌است.در گذشته آب سقاخانه اسماعیل طلایی از طریق چشمه‌ای به نام چشمه گیلاس در فاصله ۴۸ کیلومتری مشهد امروزی تامین می‌شده‌است. در سال 1390 آستان قدس رضوی اقدام به نصب شیرهای اتومات آب (دارای چشم الکترونیکی) در این سقاخانه نمود و با قرار دادن لیوانهای آب یکبار مصرف , ظروف قدیمی را که مردم قبلا با آنها آب مینوشیدند را جمع آوری نمود. بسیاری از زائران با آوردن قمقمه های خالی از این آب برای تبرک و تیمم و بردن آن به شهر خود برمیدارند.اسماعیل طلایی نام سقاخانه‌ای در صحن انقلاب حرم علی بن موسی‌الرضا است. بانی ساخت آن سردار اسماعیل خان سنگسری از اهالی مهدیشهر بوده‌است. وی هزینه ساخت این سقاخانه را از طلاهایی تامین کرد که فتحعلی شاه به پاس نجات جانش به او اهدا کرده بود.
سقف این سقاخانه از طلاست و بدنه آن از سنگ مرمر ساخته شده‌است. ساختمان سقاخانه هشت ضلعی است و در مرکز صحن انقلاب قرار گرفته‌است.در گذشته آب سقاخانه اسماعیل طلایی از طریق چشمه‌ای به نام چشمه گیلاس در فاصله ۴۸ کیلومتری مشهد امروزی تامین می‌شده‌است. در سال 1390 آستان قدس رضوی اقدام به نصب شیرهای اتومات آب (دارای چشم الکترونیکی) در این سقاخانه نمود و با قرار دادن لیوانهای آب یکبار مصرف , ظروف قدیمی را که مردم قبلا با آنها آب مینوشیدند را جمع آوری نمود. بسیاری از زائران با آوردن قمقمه های خالی از این آب برای تبرک و تیمم و بردن آن به شهر خود برمیدارند.