عنوان تحقیق:

 نقش GISدر شهرسازی

 

محاسن یک سیستم اطلاعات جغرافیایی(Gis):

1)   کیفیت بالای تحلیل داده ها و امکان تجزیه و تحلیل آ نها با روش های پیشرفته

2)   مدیریت و تغییر سریع  حجم عظیمی از  داده ها در زمینه های  مختلف

3)   روشهای بهتر و جدید تر برای تهیه نقشه های مختلف و امکان به روز کردن آنها

4)  امکان ایجاد ارتباط بین عوارض مختلف و اتصال حجم زیادی از اطلاعات آنها در جداول اطلاعاتی

5)   کاهش زمان ، هزینه و مواد مصرفی ، کار و پول ساز بودن آن

6)   ایتفاده وسیع آن در علوم مختلف

7)   اداره و سازماندهی سطح وسیعی از داده های زمین مرجع

8)   به روز رسانی سریع و جمع آوری اطلاعات پراکنده.

9)   قابلیت باز بینی روشها

10)                      مدلسازی؛ فرضیه و آزمایشو پیش گویی

معایب یک سیستم اطلاعات جغرافیایی:


   برخی ازمعایب یک سیستم اطلاعات جغرافیایی عبارتند از :

1)  جدید بودن این فناوری که باعث عدم استفاده وسیع در تمام علوم ونیز مشکل بودن آن میشود

2)     عدم اطلاع از قابلیتهایGIS و نحوه استفاده از آن.

 قابلیت ها و توانایی های یک سیستم جامع اطلاعات :

 1)  قابلیت بازیابی اطلاعات برای هر منطقه جغرافیایی از طریق نام ، طول و عرض جغرافیایی یا هر ترکیبی از این دو عامل یا تعیین محل هر منطقه و یا نقطه نسبت به منطقه و نقاط دیگر .

2)  دارا بودن امکانات تصمیم گیری برای انتخاب مناسبترین عملیات روی اطلاعات موجود با توجه به هدف نهایی . 

3)  داشتن امکانات ضروری برای بهنگام کردن اطلاعات جغرافیایی از طریق تطبیق اطلاعات قدیم با اطلاعات جدید به صورت خودکار با استفاده از کلیه واحدها و ارتباط های بین نام های مختلف . 

4)  وجود امکانات لازم جهت تغییر سیستم مختصات در یک سیستم تصویر به سیستم دیگر . 

5)    قابلیت محاسبه تعداد وقوع یک حادثه در فاصله مشخصی از یک یا چند نقطه مشخص

 کاربرد های شهری: GIS

 کاربرد های شهری GIS عبارتند از جمع آوری، به روز در آوردن، پردازش و توزیع داده های مربوط به زمین های شهری به طور سیستماتیک، تصمیم گیری های اقتصادی، قانونی و فعالیت های مختلف برنامه ریزی مانند توسعه شهر سازی و برنامه ریزی شهری در استانهای مختلف ، نقشه های مکان یابی که انتخاب محل های مناسب جهت اجرای پروژه های مهندسی نظیر دفن مواد زائد، خط لوله، جاده ومسیر راه آهن، سدها و گسترش و توسعه،ساختمان سازی مدلسازی موقعیتهای صنعتی ، پیش بینی عرضه و تقاضا در مسکن ، تعیین مسیر اتومبیلها ، تعیین مجدد حومه شهر ، ارزیابی زمین و امکانات ، مکانیابی برای توسعه ، طبقه بندی استفاده از زمین برای نواحی مختلف ، اراضی شناسایی شده در کاربردهای مختلف ، برنامه ریزی حوادث غیر مترقبه و جابجایی جمعیت در طول روز و شب ، مدلسازی امکانات عمومی مثل تعیین محل مناسب جهت ایستگاه آتش نشانی ، برنامه ریزی جهت گزارس دهی جرایم و جلوگیری از آن و ...

 با افزایش جمعیت ، شهر به عنوان یک عنصر پویا در طول تاریخ ما پیوسته دچار تحولات و دگرگونی های بسیار بوده و هدف نهایی برنامه ریزان نیز بالا بردن سطح رفاه و آسایش مردم و حل مشکلات و معضلات جوامع شهری عنوان شده است . در حال حاضر می توان با استفاده از GIS به نقشه هایی که نمایانگر فصل مشترک چند شرط مختلف است و در امر مدیریت و برنامه ریزی بسیار حائز اهمیت است دست یافت ؛ تجزیه و تحلیل هایی که نیاز به اطلاعات فراوان و بهتری برای تصمیم گیری چند جانبه که عوامل مختلفی در آن دخیل می باشد بدون بهره گیری از یک GIS عملی به نظر نمی رسد .

از جمله مسائلی که مورد توجه برنامه ریزان امور شهری قرار داشته ، یافتن راه حل های علمی مکان گزینی بهینه مراکز خدمات شهری برای دستیابی شهروندان به رفاه و آسایش در قالب طرحهای توسعه شهری است.شهر های بزرگ و ناحیه ای مثل تهران در حال حاضر با معضل عظیم رفت و آمدهای داخل شهری مواجهند  که این امر در درجه نخست ناشی از عدم مکان گزینی بهینه مراکز خدمات شهری و عمومی است .

 با توجه به مسائل و مشکلات مذکور ،توجه به مکان گزینی صحیح مراکز خدمات شهری در شهرها به ویزه شهرهای بزرگ در چارچوب برنامه ریزی شهری ، می تواند با پویا و روان کردن جا به جایی های روزانه و عملکرد های متقابل عناصر شهری موجبات صرفه جویی اقتصادی ناشی از اتلاف وقت شهروندان را فراهم کرده و محیط زیست سالم و زندگی مطلوبی را که مورد نظر برنامه ریزان شهری است به ارمغان آورد .

امروزه با توجه به ابعاد پیچیده مسائل شهری و دخالت متغیرهای مختلف در برنامه ریزی شهری از مدل ها و نرم افزارهای مختلف برای برنامه ریزی استفاده شده که سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) یکی از ابزارهای قدرتمند در پاسخگویی به نیازهای مطالعاتی و کاربردی محسوب می شود.

اطلاعات در یک سیستم GIS به مراتب فراتر از یک پایگاه داده ها تلفیق و کامل می شود .

 استفاده از GIS در طرحهای توسعه شهری_ نمونه موردی شهر لندن_:

طرح توسعه لندن _انگلستان  _1971_ 
در طرح توسعه لندن، اظهارنظرها و انگاره های طراحانه زیادی، راجع بع کاربردی اراضی، تاثیر ادراکی فضاهای شهری و بدنه های آن، کیفیت و طرح روشنایی و نور طبیعی وجود دارد برای جلوگیری از توسعه بی رویه ساختمانهای بلندمرتبه، همزمان با تهیه نقشه های کاربردی اراضی، نوع راهنما نیز برای احداث ساختمانهای بلندمرتبه تهیه گردید. انگاره ای که بر اساس این راهنما ارتفاع و حجم ساختمان ها را کنترل می کرد، این بود که هر تقاضا می بایست بر اساس ضوابط جدید بازبینی گردد. معیارهای بازبینی و صدور مجوز ساختمان به شرح ذیل است: 

1)  آیا ساختمان درخواستی، به گونه ای برای ساختمان ها و اراضی همجوار مشکل آفرین خواهد بود؟ 

2)    آیا در طراحی ساختمان بلندمرتبه، شرایط محیط پیرامون نیز در نظر گرفته شده است؟ نحوه ترکیب و فاصله بین ساختمان های بلندمرتبه چگونه است؟

3)   آیا وسعت زمین، اجازه ترکیب مناسب ساختمان درخواستی را با ساختمان های کوتاه محوطه سازی مناسب خواهد داد؟ 

4)     آیا ساختمان درخواستی، ویژگی یا شخصیت قلمرو اطراف خود را تغییر می دهد؟ 

5)  آیا ساختمان بلندمرتبه تأثیر مخربی بر سواد شهر می گذارد، و از جهات مختلف، مانع دید به ساختمان های معروف و هویت بخش شهر را می گردد؟ 

6)  آیا ساختمان بلندمرتبه درخواستی، به عنوان نشانه شهری به فضا به قلمرو خاصی اشاره می کند(میزان حوزه نفوذ بصری بنا) و محدوده پیرامون خود را از دور شاخص می نماید؟ 

7)  با توجه به عظمت حجم و جثه ساختمان مورد درخواست، بنا دارای کیفیت معمارانه بالاتر از معمول است؟ 

استفاده از GIS در امور شهری خاصه طرحهای جامع و تفصیلی _ایران_:

درطی چند دهه اخیر و به خصوص پس از انقلاب اسلامی با رشدفزاینده شهرنشینی مواجه شده ایم و این در حالی است که وضعیت شهرها پاسخگوی نیازهای مردم نمی باشد در نتیجه این نیازها باید از بعد اجتماعی و اقتصادی مورد بررسی قرار گیرد چون مشکلات اجتماعی و اقتصادی طبعاً پیامدهای روانی را به دنبال خواهد داشت. البته مشکلات با یکدیگر در تعاملند و نمی توان گفت که اگر شخصی از لحاظ درآمدی در رفاه باشد مشکل مسکن، آموزش بهداشت و ... را نخواهد داشت و یا به عکس. 

برای حل این مسائل می توان از طرحهای توسعه شهری در مقیاسهای متفاوت استفاده نمود. برای نمونه به طرح تفصیلی می پردازیم. در این طرح ابتدا باید ماهیت و ارزش زمین را در طرحهای مکان یابی و ضوابط طرح تفصیلی وارد کنیم که علاوه بر پارامترهای هندسی و دسترسی، ، پارامترهای قیمت زمین را هم در اختیار بگیریم. 

برای به دست آوردن ماهیت و ارزش زمین ابتدا باید برداشتی از وضع موجود انجام شود. برای حفظ و نگهداری آن اطلاعات و وارد کردن داده ها نرم افزار GIS به کمک می آید. به وسیله این نرم افزار همه اطلاعات مربوط به وضع موجود از لحاظ کاربری، کیفیت، عمر بنا، طبقات، وضعیت معابر و تفکیک پلاکها و ... را وارد، مشخص و حتی آنها را به روز نمود. 

البته در مورد تفکیک زمینها باید گفت که یک فعالیت ساختمانی نمی باشد و بایستی در چهارچوب طرحهای آماده سازی زمین که سند پایین دست طرح تفصیلی می باشد استفاده نمود. ولی برای شروع کار ساختمانی و ساخت و ساز مهم است چون بدین ترتیب نوع کاربری و ارتفاع پذیری و معابر و ... آن مشخص می گردد. یا بهتر است بگوییم که بسته به نوع کاربری یا منطقه بندی شهرها به مناطق مسکونی -تجاری- صنعتی - اداری .... تفکیکها فرق می کند. برای مثال: روش LR بیشتر برای زمینهای بزرگ کاربرد دارد زیرا مالکین این زمینها بایستی مقداری از زمین خود را به منظور اجرای طرح توسعه شهری و دستیابی به خدمات در خدمت نهاد و یا ارگانهای محلی و قرار دهند. از جنبه های قابل توجه این طرح بعد مشارکتی آن است که هم سود برای ساکنین و هم برای دولت را دربردارد. دلیل استفاده از GISدر روش LR به این صورت می باشد که داده های اولیه برای تعیین ارزش ملک و نیز جایگاه آن در قطعه بندی جدید بسیاز زیاداند و GIS می تواند این داده ها را با هم مورد بررسی قرار دهد. 
پس از مشخص شدن همه این موارد و وارد شدن داده ها و اطلاعات نوبت ارائه طرح می باشد. بدین صورت که با اطلاعات موجود برای سال طرح مثلا دوره 5 یا 10 ساله برنامه ریزی کنیم.

با اطلاعات وارد شده در برنامه GIS، بر اساس کیفیت و عمر بناها می توان محله هایی را که فرسوده هستند و نیازمند نوسازی و بهسازی می باشند شناسایی کرد و برای هر کدام طرحهای جداگانه موضوعی یا موضعی در نظر گرفت و در بطن همان طرح تفصیلی گنجاند و راهکارهایی برای اصلاح و ترمیم و بهسازی آنها ارائه داد. می توان نقاط ارتفاعی و توپوگرافی سطح زمین را در وضع موجود شناسایی، داده را وارد نمود و مطالعات مورد نظر را روی آن انجام داد. و بدین ترتیب می توان شیبهای بخشهای مسئله دار از قبیل دفع آبهای سطحی ، آب باران، آب و فاضلاب و ... را اصلاح کرد. 

هنگامی که همه وضع موجود شهر، طرحهای پیشنهادی و ... مناطق مختلف یک شهر همپوشانی شوند بسیاری از مسائل ترافیکی، حمل و نقل، سرویسهای پستی، تسهیلات مانند برق و تلفن و ... حل خواهد شد و کمک بزرگی به سازمانهای اجرایی شهر از جمله شهرداریها، آتشفشانیها، بیمارستانها و ... خواهد شد. چرا که یکی دیگر از قابلیتهای GIS استفاده از سیستم کدگذاری (آدرس دهی) است. در جهان واقعی از آدرس، به عنوان یک تفسیر مهم جهت مشخص کردن مکان یک عارضه استفاده می شود. در واقع، آدرس، رابطه یکتایی بین مکان عارضه و توصیف محل آن را برقرار می کند

 شهرسازی و نقش کمیت در الگوهای فضایی :

 شهرسازی و تصمیم گیری نه تنها در مراحل اولیه ، بلکه حتی در مرحله اجرای برنامه ها و پی گیری و ارزیابی فعلیتهای عمرانی به شدت محتاج اطلاعات به هنگام است. در واقع در مراحل اولیه فرایند شهرسازی ، یعنی در زمانی که تهیه برنامه و طر به عنوان اصل و هدف مطر است .، مقوله برنامه ریزی با مقوله سازماندهی اطلاعات مترادف است ، به ترتیبی که فرایند مذکور بدون محدودیت اطلاعات امکانپذیر نیست.

سیستمهای اطلاعات جغرافیایی میتوانند نقشی عمده در تأمین و مدیریت نیازهای اطلاعاتی شهرسازی ارائه کنند. سیستمهای مذکور با قابلیت ذخیره سازی اطلاعات آماری تا حدودی امکان تحلیل روندها و نمایش اطلاعات بصورت مکانی را به آسانی و با دقت و سرعت فراهم می سازند ، لکن انتظار تشخیص روندهایی که بالقوه در روابط میان متغیرها و فرآیندها  وجود دارند و استخراج قوانین یا شبه قوانین از دل وقایع و پدیده ها و در نهایت ، دستیابی به قدرت پیش بینی وقایع از GIS های موجود اگر نابجا نباشد ، بسیار دیررس است.

اطلاعات در برنامه ریزی و تصمیم گیری :

 در گذشته اطلاعات مرتبط با مکان و موقعیت اشیا و عوارض به آسانی در دسترس نبود ، لکن امروزه نه تنها امکان دسترسی به این اطلاعات افزایش یافته بلکه با توجه به پیشرفت  فن آوری در زمینه سرعت پردازش و حجم دیسکهای سخت و نوری ، مشکل ذخیره سازی  آنها به سرعت رو به کاهش است.

تصمیم گیرندگان و برنامه ریزان به عنوان یکی از کاربران و متقاضیان اصلی برای اطلاعات فضایی و مرتبط با مکان ، با موارد زیر سر و کار دارند :

1)     پرس و جو ، بازیافت و نمایش اطلاعات .

2)     جمع آوری اطلاعات .

3)     پشتیبانی و کمک به تصمیم گیری.

4)     برنامه ریزی با توجه به محدودیتها ، امکانات و اهداف.

5)     ارزیابی برنامه ها و اصلاح اهداف.

اگر یک سازمان با سطوح مختلف  مسئولیت در نظر گرفته شود ، در سطوح بالاتر به موارد 4،3 و 5 توجه بیشتری میشود و موارد 1و2 در رده های پایین سازمان اهمیت می یابند . درون موارد 4،3 و 5  انواع مدلسازی و توانایی پیش بینی  وقایع نهفته است . این در چارچوب سیستمی می تواند قرار گیرد که قدرت کمک به تصمیم گیری داشته باشد . عمدتا چنین سیستمی از کارکردهای زیر برخوردار است :

1)     بازیافت و نمایش اطلاعات

2)     دسته بندی اطلاعات

3)     شناسایی روندهایی که ممکن است بالقوه در اطلاعات موجود باشند

4)     استنتاج

5)     استنباط  وقیاس منطقی

6)     مدلسازی پیچیده

 نقش GIS در شهر سازی:

 حدود 50 سال پیش ، شهریازی به صورت اقدامی بسیار فنی و در عین حال کاملا بوروکراتیک در ارتباط با پروژه های عظیم زیر ساختی  آغاز شد. پس از مدتی ،طرح های کوچکتر لکن جامع و با مشارکت دادن مردم در شکل گیری طرح ها بهمنظور در نظر گرفتن ابعاد اجتماعی مطرح گشت. امروزه شهرسازی با گرایش بهانتخاب چند طرح بزرگ ، محدود و اساسی ، با هماهنگ نمودن بخشهای خصوصی ودولتی و با هدف احیای شهر و هویت بخشیدن به آن صورت می گیرد . این نوع شهرسازی که جنبه راهبردی دارد شامل مطالعات ، مباحثات ، مشاورات و مذاکرات گسترده با مردم و مسئولین می شود که با تولید نتایج بصورت نقشه و طرح به فرآیند تصمیم گیری کمک رساند.

بدین ترتیب نقش GIS در مدیریت و تامین نیازهای اطلاعاتی شهریازی می تواند در خور توجه باشد . هر مقدار گزارشهای مطالعاتی و راهبردی ، سیستگذاری ، اطلاعاتی و طرح های تحت بررسی و اجرایی محکمتر ارائه شود، زیر بنای تصمیم گیری قویتر و باثبات تر خواهد بود.

در مورد مسائل شهری ، GIS می تواند در زمینه نظارت بر رشد و تحولات محیط شهری ، شناسایی روند و جهات رشد ، امکان سنجی و مسیریابی شبکه های حمل و نقل ، مکان یابی کاربری های مختلف شهری، طراحی منطقه بندی و تهیه طرحهای جامع تفصیلی و سیال کارکرد خوبی را ارائه می دهد.

برنامه ریزان شهری و منطقه ای از سیستم مذکور و بر اساس معیارها و ضوابط تخصص خود برای جستو جو  و شناسایی مناطق ، جمعیت ها ، کاربری های اراضی و شبکه های حمل ونقل و زیر ساختی خاص استفاده میکنند. نرم افزارهای موجود در GIS عملیات پیچیده ای را به آسانی در اختیار شهرسازان قرار میدهد ، مانند جداسازی منطقه ای از منطقه همجوار ، شناسایی عوارض از طریق فاصله موجود تا عوارض همجوار و تجمع و تفکیک عوارض.

 سیستمهای اطلاعات شهرداری:

 از نظر فن آوری ، تسهیم اطلاعات در سازمان های پیچیده ای مانند شهرداری، کار یاده ای نیست. حرکتی که از تفکر به واقعیت می گراید به این عوامل نیاز دارد :

1)  ایجاد ساختار شبکه ای رایانه ای که قابلیت پشتیبانی از تمام فعالیتهای کاربران را داشته باشد.

2)     تهیه استانداردهایی برای سخت افزارها و برنامه های کاربردی

3)     همگذاری داده ها

4)     کار بست روشهایی برای نگهداری و استفاده از داده ها

این مراحل به سرمایه گذاری ، صرف وقت، منابع فیزیکی و نیروی انسانی قابل ملاحظه ای و بیش از همه به همکاری نیاز دارد.

بیشتر کاربران باید فعالانه سیستمهای جدید به کار گیرند در غیر این صورت بدون توجه به ادعای تولید کنندگانش کاربردی نخواهند داشت. همچنین باید همواره این حقیقت را در نظر داشت که فن آ وری همیشه نوشدارو نیست. سوفسطاییان معتقدند که کامپیوتر مشکلاتی را به وجود آورده که در گذشته هرگز وچود نداشته است . تهیه نرم افزارهای غیر قابل اعتمادی که کارکنان و سازمانها به آن وابستگی شدیدی پیدا می کنند ، جرائم کامپیوتری، سرقتهای نرم افزاری ،خرابکاری، تولید ویروسهای کامپیوتری و مشکلات روانی،بررسی خودکارسازی [اتوماسیون] در ادارات نشان داده که تحت شرایطی کارآیی کاهش یافته دو بر روحیات افراد تأثیری ناخوشایند داشته است مانند احساس انزوا طلبی به دلیل کاهش تعداد کارکنان، افزایش حی بدبینی به دلیل ترس  از تحت نظر بودن به وسیله کامپیوترها و خستگی روز افزون ناشی از  عدم تنوع شغلی بعید است که سیستمهای اطلاعات شهرداری بسیار متنوع باشند .

به رغم این بدگمانی در اجرای یک GISشهری و جامع فواید فراوانی وجود دارد . بیشترین فعالیتهای شهرداری در زمینه جغرافیاست: بررسی جمعیت ، عوارض فیزیکی ، زیر ساخت ،ساختارها و قطعات اراضی،آگاهی از فعالیتها ، تصمیماتو دانش کل اعضای یازمان مزایایی در بر دارد.

   منابع و مأخذ:

1)   سیستم های اطلاعات جغرافیایی در جهان.......... مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران

 2)   سیستم های اطلاعات جغرافیایی GIS ............... جمعی از نویسندگان و مترجمین [کاربردهای شهری GIS....................................فاطمه رضیعی]