روش تحقیق:

سخن را با ( زگهواره تا گور دانش بجوی ) آغاز می کنم امیدوارم  که  بتوانم در چند سطر حق مطلب را هر چند مختصر ولی مفید ادا نمایم. اصولا محقق از تحقیق خود چند مطلب را جستجو می کند که ممکن است در مسیر تحقیق برایش بوجود  آید و گاهی نیز ممکن است مسائلی در سر راهش پیدا شود که اصلا انتظارش را نمی کشید و آنها عبارتند از موانع و مشکلاتی که  در تحقیق با آن ها رو به رو خواهد شد ولی چون روستای چکنه  زادگاه والدین اینجانب بوده یکی از امتیازات محسوب می شود و از طرفی چون مدت مدیدی است که روستا را ترک نموده اند از بعضی مسائل بی اطلاع هستند بنابراین امتیاز اول اینکه اطلاعات جامعی از پیرامون و پیدایش روستای خود دراختیار بنده گذاشتند و یا اینکه در دسترسی به مطلعین کمک شایانی به ما کرده اند و مهمتر از همه اینکه پدر اینجانب چندین سال به عنوان دهیار روستا مشغول به خدمت بودند.روشن است که به منابع مهمی ازجمله بنیاد مسکن، فرمانداری،استانداری و نهادها و سازمان های دیگر دسترسی داشته اند نسبتا اطلاعاتی که در اختیارم گذاشتند کلی و جامع و مورد استناد بوده است ولی درعین حال بازهم با مشکلاتی درطی مسیر تحقیق خود برخورد کردیم(اعضای گروه) که دوری راه و فاصله نسبتا زیاد تا چکنه گریبانگیر منطقه و دوست عزیزم بود.بنابراین چون زادگاه والدین منطقه بود و اهداف بسیار بلندی را دنبال می کردیم و قصد داشتیم که پس از تحقیق اگر کسانی مایل بودند از نحوه زندگی و آداب و رسوم و وضعیت اقتصادی و معیشتی و موقعیت جغرافیایی منطقه مطلع باشند و اگر چنانچه قصد مسافرت و یا سرمایه گذاری در منطقه را داشته باشند با خیال آسوده بتوانند تصمیم گیری نمایند.ما در تحقیق خود از منابع دهیاری،گفتگوی چهره به چهره با افراد خبره و مطلع و تحصیل کرده دانشگاهی اهل چکنه به مقداری که مورد نیاز ما در این برهه از تحصیل داشتیم رسیدیم ولی به دلیل اینکه کلیه اطلاعات مورد نیاز افرادی چون ما تا به حال جمع بندی نشده و یا حداقل در سایتی نگهداری نشده است باز هم مشکلاتی را برای گروه ما فراهم کرد.امیدواریم که در آینده نزدیک با همت بلند دهیاری و شورای اسلامی برای روستای چکنه علیا سایت اینترنتی ایجاد و حداقل اطلاعات در سایت قرار بگیرد تا علاقه مندان و کاربران محترم با سهولت بتوانند به اطلاعات دسترسی داشته باشند.در خاتمه از کلیه عزیزانی که ما را یاری کردند منجمله دهیاری و شورای محترم اسلامی روستای چکنه علیا و سایر عزیزان کمال تشکر و قدردانی را داریم و امیدواریم که این تحقیق مثمر ثمر واقع گردد.

 

ادامه در بقیه مطلب   


 

روستا

دهستان

بخش

شهرستان

عرض

جغرافیایی

(دقیقه)

عرض

جغرافیایی

(درجه)

طول

جغرافیایی

(دقیقه)

طول

جغرافیایی

(درجه)

ارتفاع به متراژ ازسطح دریا

چکنه

سرولایت

سرولایت

نیشابور

50

36

28

58

1700

 

 

 

1-2:ویژگی های جغرافیایی:

شهر

دهستان

بخش

شهرستان

عرض

جغرافیایی

(دقیقه)

عرض

جغرافیایی

(درجه)

طول

جغرافیایی

(دقیقه)

طول

جغرافیایی

(درجه)

ارتفاع به متراژ ازسطح دریا

چکنه

سرولایت

سرولایت

نیشابور

49

36

30

58

1590

روستای چکنه در5/3کیلومتری شمال غربی شهرچکنه ،سرراه سبزوار به قوچان ،دردامنه خاوری کوه   بی هیم واقع است.فاصله آن ازنیشابور 73کیلومتراست.آب و هوای آن معتدل،خشک و کوهستانی است. ارتفاع آن ازسطح دریا 1600مترمی باشد.

شهرچکنه،ازتوابع شهرستان نیشابورو مرکز بخش سرولایت می باشد که به فاصله 86 کیلومتری شهر نیشابور

واقع و شامل 300خانوارازترک های بیات است.این شهردرمجاورت جاده سبزوار-قوچان قرارگرفته و دارای تابستان های معتدل و زمستان های سرد می باشد.

این شهردریک دره باریک بین کوه های سومبک و گراب و درکنارجاده‏ی نیشابوربه قوچان و درمنتها الیه شمال شرقی دشت سلطان میدان واقع است.دره ای که چکنه درآن واقع شده به طول تقریبی 8مایل(9/12 کیلومتر) از بالای چکنه تا کوه محمد بیگ امتداد دارد و با اینکه آب چشمه کلا درپاییزبه مصرف کشاورزی می رسد، سیلابهای بهاری درمسیرحسین آباد و خنلانلو به کشف رود می ریزد.

 

 

2-2:اقلیم روستا :

اقلیم تاثیری شگرف برفرهنگ انسان داشته و دارد.درطول تاریخ،بشرتلاشهای مستمری برای کنترل شرایط اقلیمی به نفع خود،گیاهان و جانوران مورد نیاز به عمل آورده است10.اقلیم هرمنطقه حاصل تاثیردرازمدت عوامل و عناصرآب و هوایی درآن منطقه است که این خود تحت تاثیرعوامل مختلف انسانی و طبیعی تغییرمی یابد.

بنابراین میان ویژگی های اقلیمی هرمنطقه و خصوصیات انسانی آن رابطه ای مستقیم و متقابل وجود دارد که این امرازیک سو موجب محدودیت فعالیتها می شود.اما ازسوی دیگرموجب کوشش گروههای انسانی درراستای فائق آمدن براین محدودیتها ازطریق بکارگیری الگوها و روشهای متعدد می گردد. شناخت چنین شیوه هایی در جهت شناخت الگوهای سکونت و معیشت مناطق ازاهمیت و جایگاه ویژه ای برخورداراست.هرچند اقلیم هر منطقه درنظراول یکنواختی هایی را نشان می دهد،ولی تاثیرعوامل گوناگون موجب تنوع آن حتی درسطح کوچک ناحیه ای می گردد،تاثیرچنین عواملی به اشکال مختلف برسطح زمین ظاهرمی گردد که خود موجب تغییر یا تعدیل عناصراقلیمی می گردد11.

ویژگی های آب و هوایی ازخصوصیات کمی و کیفی برخوردارند که آشنایی با آن می تواند به بهینه گزینی ساختهای فضایی کمکهای فراوانی نماید.

درمحدوده مورد مطالعه بخش افزایش ارتفاع درسمت شمال برمیزان بارندگی افزوده می گردد. ویژگی های   آب و هوایی ازخصوصیات کمی و کیفی برخوردارند که آشنایی با آن می تواند به بهینه گزینی ساختهای فضایی کمکهای فراوانی نماید.

10-پاپلی یزدی محمدحسین،جلالی عباس; اقلیم و فرهنگ(برف اندیل)فصلنامه تحقیقات جغرافیایی،شماره 43،زمستان1375، ص 136

11-سعیدی عباس و طالب مهدی; شیوه های سکونت گزینی و گونه های مسکن روستایی،بنیاد مسکن انقلاب اسلامی،1375

جهت شناسایی بهتروضعیت اقلیمی روستای چکنه علیا به دلیل فاصله نزدیک روستا با شهرقوچان ازآمار سینوپتیک این شهر استفاده شده است،که درزیربه وضعیت مهمترین پارامترهای اقلیمی منطقه پرداخته شده است:

الف)توده های هوا

      مهمترین توده های هوایی که تاثیرمهمی بر اقلیم منطقه دارند عبارتند از:

توده های غربی

منشا این توده ها اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه می باشد،که پس ازعبورازروی همسایگان غربی کشور، وارد ایران شده و به تبع آن شمال خراسان را تحت تاثیرخود قرارمی دهند.به همین جهت هرچه ازغرب کشوربه سمت شرق حرکت نماییم،اثرآنها ضعیف می شود.این توده ها مرطوب هستند و عمده بارش استان مواقعی صورت می پذیرد که این توده ها منطقه را تحت تاثیر خود قرارمی دهند.توده های غربی که به سه دسته      توده های شمال غربی، غربی و جنوب غربی تقسیم می شوند،عمدتاً درفصول پاییز،زمستان و بهاربا افت فشار توده های پرفشارتابستانی این منطقه را تحت تاثیرخود قرار می دهند.

توده های هوای شمالی و شمال شرقی

توده های هوایی که تاثیرزیادی در اقلیم شمال خراسان دارند،توده های هوای شمالی و شمال شرقی هستند. منشا این توده ها ،منطقه سیبری درروسیه است.این توده ها درتابستانها گرم و خشک و درزمستانها سرد و خشک هستند.به همین جهت درفصل سرد سال باعث افت دما می شوند(سرمای خشک شمال خراسان درزمستانها) و درفصل گرم موجب افزایش دما و خشکی اقلیم منطقه می شود.

 

سایرتوده های هوایی

 تاثیرسایرتوده های هوایی بر منطقه شمال خراسان بستگی به میزان فعالیت توده های فوق الذکر دارد و اصولا درمواقعی که شمال خراسان را تحت تاثیر قرارمی دهند،فعالیت توده های شمال شرقی و غربی کاهش یافته و یا ضعیف می گردد.مهمترین آنها توده های گرم و خشک جنوبی و جنوب شرقی هستند که درهنگام فعالیت درزمستانها ،هوا را معتدل و درتابستانها بشدت باعث افزایش دمای منطقه می شوند.

درادامه بحث،به بررسی عناصر اقلیمی ایستگاه سینوپتیک قوچان به منظورآشنایی بیشتربا وضعیت اقلیمی این منطقه پرداخته می شود.

بررسی عناصر اقلیمی 

ب)دما

برای بررسی دمای شهرستان قوچان ازآمارهای هوا شناسی ایستگاه سینوپتیک قوچان درطی سالهای 1984 تا 2005 میلادی(22ساله)استفاده شده است.

رژیم حرارتی شهرستان قوچان یک نقطه اوج و یک نقطه حضیض دارد.اوج حرارتی این شهرستان درفصل تابستان درتیرماه حداکثر7/31درجه سانتیگراد(حداکثرمطلق)بوده و ازاین ماه به بعد به تدریج درجه دما رو به کاهش می گذارد بطوریکه درفصل زمستان و بهمن ماه کمترین درجه دما 8/21- درجه سانتیگراد ثبت شده است

 

 

 

 

         ماه

 

  درجه حرارت

 

دی

بهمن

اسفند

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

ابان

آذر

سالانه

حداکثر

متوسط

3/5

8/6

7/11

4/19

3/24

8/29

7/31

1/31

8/27

21

14

2/8

3/19

حداقل

متوسط

2/4-

4/3-

1

7/6

5/10

5/14

9/16

5/15

5/11

3/6

2/2

9/1

3/6

متوسط

روزانه

5/0

7/1

4/6

1/13

4/17

2/22

3/24

3/23

6/19

7/13

1/8

1/3

8/12

حداقل

مطلق

8/18-

8/21-8/

8/15-

6/4-

8/0-

2/6

6/10

5

3

6-

10-

2/20-

8/21-

حداکثر

مطلق

6/21

2/22

6/26

8/31

6/36

39

6/40

6/38

38

4/32

4/25

2/25

6/40

روزهای

 یخبندان

27

1/22

5/11

5/1

1/0

0

0

0

0

5/1

3/9

20

93

جدول شماره 2): اطلاعات دمای ایستگاه سینوپتیک قوچان1984تا2005میلادی12

البته با توجه به موقعیت طبیعی و توپوگرافی شهرستان،شرایط دمادرنقاط مختلف نسبت به ایستگاه قوچان متفاوت است،به همین دلیل درنواحی کوهستانی شمال و جنوب شهرستان برودت دما بیشتراست. متوسط دمای سالانه شهرستان قوچان 8/12درجه سانتیگراد بوده که میزان نسبتا پایینی است.روند نزول و صعود دما منظم است و هیچگونه بحران و نوسان دمای نامنظم درطی این مدت وجود نداشته است. اختلاف بین متوسط حداقل و متوسط حداکثردر این ایستگاه13 درجه سانتیگراد است.

                                                                                          _________________________

12-www.irimet.net                                                                                       

بررسی دمای حداکثرو حداقل مطلق درطول سال نشان می دهد درطول سال فقط 4ماه ازسال احتمال اینکه درجه حرارت به زیرصفرنرسد وجود دارد و دربقیه ماهها این احتمال هست که درجه حرارت به زیرصفرنزول کند.

در8ماه ازسال (ازمهرماه تا اردیبهشت ماه سال بعد)حداقل مطلق دما زیرصفر درجه سانتیگراد بوده و فقط در4 ماه ازسال حداقل مطلق دما بالاترازصفردرجه را نشان می دهد.

ج)یخبندان

اهمیت پدیده یخبندان و دوام و شدت و اثرآن برطرحها و فعالیتهای کشاورزی و دیگرفعالیتهای انسانی منطقه کاملا روشن و مشخص می باشد.آمارو اطلاعات بدست آمده از ایستگاه سینوپتیک قوچان دردوره آماری 22 ساله حاکی ازآن است که شروع یخبندان در منطقه قوچان ازاواخراکتبر(مهر)شروع و تا اواخر آوریل(فروردین) ادامه می یابد.ضمن اینکه براساس آمارحداقل مطلق درجه حرارت صفردرجه درماههای سپتامبر(شهریور) تا اوایل ژوئن(خرداد)وجود دارد که این مسئله می تواند سرمازدگی محصولات باغی و زراعی را به همراه داشته باشد،مسئله مهمی که همه کشاورزان این منطقه با آن مواجه هستند.

درنمودارزیر میانگین تعداد روزهای یخبندان ایستگاه سینوپتیک قوچان دردوره آماری 22ساله نیز نشان داده شده است.براساس این جدول میانگین تعداد رویهای یخبندان منطقه ،93 روزدرسال می باشد.

نمودارشماره 3):نمودار وضعیت تعداد روزهای یخبندان ایستگاه سینوپتیک قوچان 1984تا2005میلادی

 

د)بارش

براساس آمارو اطلاعات حاصله از ایستگاه سینوپتیک قوچان مشاهده می گردد میانگین بارش درقوچان حدود 1/313میلیمتردرسال می باشد که بیشترین مقدارآن درسال2003 میلادی(1381شمسی)با 9/436میلیمتر گزارش شده است.ازنظرتوزیع ماهیانه بارش در منطقه قوچان مشاهده می گردد که مارس(اسفند)با میانگین 7/59 میلیمتر بیشترین میزان بارش و اگوست(مرداد)با میانگین بارش5/1میلیمتردارای کمترین میزان بارش است.

ه)باد

شدت و جهت وزش انواع بادها درهرمحلی همچون دیگرعوامل اقلیمی تابع دو دسته عوامل ماکرو اقلیم (توده های هوایی)و عوامل میکرو اقلیم (ارتفاع و جهت آنها و ...) می باشد.در منطقه قوچان به موازات اثرعوامل فوق الذکر بادهای محلی به شرح زیرمی باشد:

بادهای محلی همچون بادهای کوه دشت و یا بالعکس که تحت تاثیر تغییرات فشاربصورت محلی بوجود می آید.

بادهای محلی:بادهای محلی ناحیه براساس اطلاعات ارائه شده از شهرستان قوچان به شرح زیراست:

باد آیش

فصل وزش باد آیش تابستان و ماههای گرم سال است.جهت وزش آن شرقی و شمال شرقی و سرعت آن نسبتا زیاد است.این باد گرم و خشک است و اثرات زیادی برروی محصولات کشاورزی نظیرغلات و سیب زمینی دارد و موجب کاهش کیفیت محصول می گردد و خسارات ناشی ازآن قابل توجه است.

 

باد دولان

فصل وزش آن زمستان و ماههای سرد سال است.جهت وزش باد غربی و شمال غربی و سرعت آن متغیراست. باد دولان اثرات مفیدی برروی محصولات کشاورزی دارد،زیرا رطوبت را به نواحی کشاورزی وارد می سازد.

باد فرح

این باد درپاییزو زمستان می وزد و با وزش آن گرمای هوا زیاد می شود.سمت وزش آن جنوبی است و موجب ذوب شدن برف ها در زمستان می شود. وزش باد فرح برای امور کشاورزی مفید است و گاهی بدنبال وزش آن باران می بارد.

باد غالب روستای چکنه علیا ازسمت شمال غرب به روستا وارد می شود.این باد بیشترفصل پاییز وارد روستا   می گردد و شرایط جوی را نیز به شدت تغییرمی دهد.

2-3-بررسی منابع تامین آب شرب و کشاورزی ،میزان آبدهی و تغییرات تقریبی آن:

پیدایش و بقای گروههای انسانی بدون وجود مستمرآب درمحیط طبیعی غیرقابل تصوراست.ازاین لحاظ آب از عناصراولیه و همگانی است و نقش زیستی آن کسب و مصرف آن برای هرجامعه انسانی اجتناب ناپذیر  می سازد.16آب ضرورت اساسی زندگی است.آب همراه با هوا و خاک سه عامل اصلی ادامه حیات انسان و همه موجودات زنده دیگردرزمین است.17

 

 

________________________________________________________________________

16-زرگراکبر;درآمدی برشناخت معماری روستایی ایران،انتشارات دانشگاه شهید بهشتی،چاپ سوم،سال 1385ص58

17-صداقت محمود;منابع و مسائل آب ایران ،انتشارات دانشگاه پیام نور،سال1376ص35

حیات درروی کره زمین بدون وجود آب قابل تصورنیست.امروزمعلوم شده که پیدایش و تداوم حیات درسیاره زمین وابسته به وجود این ماده و تغییرحالت و حرکت دائمی آن می باشد.18

دربسیاری ازنواحی ایران بویژه درنواحی خشک و نیمه خشک آب مهمترین عامل تولید دربخش کشاورزی است و ارزش اقتصادی اراضی کشاورزی وابسته به مقدارآبی است که به اراضی تعلق دارد.علاوه برنقش آب درامور کشاورزی باید به نقش موثرآن درامور دامپروری و صنعتی،بهداشتی و ... نیزتوجه داشت.

منابع آب تامین کننده روستای چکنه علیا به دو دسته منابع آب جاری و منابع آب زیرزمینی تقسیم می شوند. منابع

آب جاری شامل رودخانه دائمی چکنه و چشمه و منابع زیرزمینی شامل دو رشته قنات به نام قنات آزاد مقدم و

کلاته و همچنین چاه می باشد که عمق این چاه زیاد نیست و بیشتربرای آبیاری باغات اطراف استفاده می شود. منبع آب اصلی روستا ،رودخانه روستا می باشد که اهالی برای استفاده کشاورزی ازآن استفاده می نمایند. قرارگیری روستا درموقعیت کوهستانی-دره ای باعث شده روستا هیچگونه مشکل کمبود آب نداشته باشد. درطی سالهای اخیرعلیرغم خشکسالی و کاهش سطح آبهای جاری و زیرزمینی این روستا با هیچگونه مشکل کمبود آب مواجه نگردد.به منظوربررسی منابع آب روستا آنها را به دو دسته منابع آب شرب و کشاورزی تقسیم و به بررسی آن خواهیم پرداخت:

 

 

____________________________________________________________________________________

18-جداری عیوضی مجید;مبانی جغرافیای آبها، انتشارات دانشگاه پیام نور،سال1373،ص42

 

الف)منابع آب شرب روستا:

براساس اطلاعات میدانی مهندسین مشاورازروستای چکنه علیا درسال1385و اطلاعات کتابخانه ای و اسنادی جهاد کشاورزی استان خراسان رضوی ،آب شرب روستا ازطریق چاه بدست می آید.این چاه در200متری روستا احداث شده است.آب این چاه با لوله 6 اینچ استخراج و سپس به منبع آب منتقل می گردد. منبع آب روستا درکنار باغات شمال روستا واقع شده است.آب بعد ازکلرزدایی درداخل منبع ازطریق لوله زمینی به داخل روستا منتقل و ازطریق لوله های 6 اینچی به منازل اهالی انشعاب می یابد. روستا ازنظرآب شرب هیچگونه مشکلی چه به لحاظ کیفیت و چه به لحاظ کمیت ندارد.تنها عامل تهدید کننده درآبرسانی روستا یخ زدگی لوله ها درفصل زمستان       به خاطرکم عمق بودن کانالهای حفرشده برای لوله ها می باشد.یخزدگی باعث شده برخی ازواحدهای مسکونی نتوانند برای مدتی ازآب شرب استفاده نمایند.

ب)منابع آب کشاورزی

منابع آب کشاورزی روستا شامل رودخانه،چشمه و قنات می باشد.آب رودخانه روستا بدون هیچگونه محدودیتی قابل استفاده برای کشاورزی است.عدم محدودیت منابع آبی باعث شده تا اهالی بیشتربرای کشاورزی مزارع خود

ازروش غرقابی استفاده کنند.چشمه ها نیز یکی دیگرازمنابع آب روستا به حساب می آیند.بسیاری از مالکان زمین که درارتفاعات اطراف آب دارند،ازچشمه هایی که درنزدیکی باغات آنها می جوشد استفاده می نمایند. کشاورزان به منظور استفاده بهترازاین منبع آب ،حوضی درکنارچشمه ایجاد کرده و بعد ازپرشدن،با رعایت تقسیم بندی ازاین منبع آب استفاده می نمایند.

قناتهای روستا شامل دو رشته قنات به نامهای قنات آزاد مقدم و قنات کلاته می باشد.قنات آزاد مقدم با دبی 4لیتربر ثانیه دارای یک مالک و قنات کلاته با دبی 6لیتربرثانیه 25 شریک دارد که هریک ازمالکین به نسبت سهم خود ازآن برای آبیاری مزارع استفاده می نمایند.قنات اولی 3هکتارو قنات دومی 25هکتاراز اراضی کشاورزی روستا را پوشش می دهد.19

ج)تغییرات آبدهی رودخانه و چشمه های روستا

درطی سالهای اخیرروستای چکنه علیا نیزازخشکسالی های پی درپی بی نصیب نبوده است.با این وجود علیرغم کاسته شدن ازمیزان آبدهی رودخانه ها و چشمه ها اراضی کشاورزی روستا دارای آب لازم هستند که دلیل آن نیز قرارداشتن روستا درسرچشمه های اصلی منابع آبی است به عبارتی جریان آب ازاین روستا به روستاهای پایین دست است..یعنی مازاد آب این روستا به اراضی پایین دست می رسد.

همچنین براثرخشکسالیهای اخیرازمیزان آبدهی چند چشمه درارتفاعات روستا کاسته شده و درنتیجه آبیاری برخی ازباغات در تابستان با مشکل مواجه است.کاهش آب این چشمه ها باعث خشک شدن تعدادی ازدرختان روستا گردیده است.آماری ازطرف وزارت کشاورزی و دهیاری روستا درمورد کاهش این نوسان ارائه نشده است. ولی براساس اطلاعات میدانی بدست آمده،درطی سالهای اخیرنزدیک به 30درصد ازحجم آبدهی رودخانه ها و چشمه ها کاسته شده است.ولی درسال1386به دلیل افزایش بارندگی برمیزان حجم رواناب روستا افزوده شده است.

 

19. -اطلاعات مربوط به قناتهای روستا ازآمارارائه شده توسط وزارت جهاد کشاورزی که درسایت ایران هیدرولوژی به نام (www.iranhydrology.com) آمده است اخذ شده است

بررسی نظام حرکت آب درسطح بافت روستا و نحوه دفع آبهای سطحی و محل تخلیه آن

جهت شیب عمومی روستا درجهت شمالی-جنوبی است.درواقع شیب معابربه سمت اراضی زراعی میانی روستا که رودخانه ازوسط آن می گذرد می باشد.البته دربرخی قسمتها شیب معابردرجهت آبراهه ها تغییرمی نماید.لذا علاوه برشسب عمومی،معابربا شیب جنوبی-شمالی،شرقی-غربی نیز وجود دارند.به دلیل قرارگیری روستا در دو طرف رودخانه بایستی شیب روستا درهرطرف را جداگانه بررسی نمود.برای محاسبه شیب نسبی روستا ازفرمول زیر استفاده شده است20:

                   100*فاصله افقی بین دو نقطه / اختلاف ارتفاع بین دو نقطه = شیب نسبی

براین اساس شیب شمال روستا تا رودخانه 12درصد و شیب جنوب روستا تا رودخانه به دلیل موقعیتهای مختلف آن درسه قسمت بررسی شده که درسمت غربی روستا 13درصد،درقسمت مرکزی 8درصد و منتهی الیه جنوبی روستا 11درصد اندازه گیری شده است.

به تبعیت ازشیب معابرروستا آبهای سطحی ازداخل بافت روستا جمع آوری و به سمت شعبات مختلف رودخانه منتقل می گردد.آبهای جمع آوری شده ازسطح روستا برای مصارف کشاورزی استفاده می گردد.معابرداخل روستا اکثردارای آبراهه نیزمی باشند که آب حاصل ازبارندگی ازطریق آنها به رودخانه می ریزد که به دلیل شیب تند دربرخی قسمتها مشکلاتی را برای منازل بوجود آورده است.

 

 

20-جداری عیوضی جمشید،نقشه و نقشه خوانی درجغرافیا،دانشگاه پیام نور،آبان 1373،ص59

2-4-پوشش جانوری:

موارد قابل توجه درروستای چکنه ازنظرپوشش جانوری شامل روباه،شغال،گرگ،گراز،آهو و میش کوهی می باشد که درفصول شکارجمعی ازصیادان را به این منطقه جذب می کند.

2-5-پوشش گیاهی:

درروستای چکنه پوشش گیاهی اکثراً به صورت مرتع که شامل گون می باشد.

1-3-بررسیهای اجتماعی(انسانی)

تحولات جمعیت روستای چکنه علیا درطی دوره های سرشماری

ازپارامترهای اصلی برای برنامه ریزی یک مکان جغرافیایی،جمعیت آن می باشد.بدون دستیابی به آمار جمعیتی عملا برنامه ریزی برای یک مکان انسانی بی فایده است.تغییرات دوره ای جمعیت ،تحولات روندهای مختلف طبیعی،اجتماعی ،اقتصادی تاثیرگذاربر جمعیت سکونتگاه های روستایی را نمایان می سازد.آگاهی از این تغییرات جمعیت می تواند درپیش بینی های جمعیت و خدماتی درطرح های روستایی کارا باشد.21

به منظوربررسی جمعیت روستای چکنه علیا ازآمارسرشماری های کشور استفاده شده است که علاوه براین منبع ازآمارخانه بهداشت روستا نیز استفاده گردیده است.تعداد جمعیت روستای چکنه علیا درسال 1345، 853 نفر شمارش شده است.این رقم درسال 1355با7/0-درصد رشد به 792نفر می رسد.کاهش جمعیت دراین دوره به دلیل بالا بودن جمعیت روستا و عدم توان شرایط طبیعی به نیاز جمعیت روستا و عدم وجود امکانات و خدمات موردنیاز بوده است.درسال 1365 نیزرشد جمعیت

21-جوان جعفر،جغرافیایی جمعیت ایران،انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد،چاپ اول،سال1382،ص32

این روستا منفی بوده است.رشد جمعیت روستا دراین دهه 3/2- محاسبه شده که حاکی ازکاهش 167نفراز جمعیت روستا بوده است.یعنی درهرسال به طورتقریبی 17نفریا حدود 4خانواراز جمعیت روستا کاسته شده است.دردهه65-75نیزهمچنان روند کاهش جمعیت ادامه پیدا می کند که سیرکاهش جمعیت دراین دوره بیش ازدوره های قبلی بوده است.دراین دوره رشد جمعیت روستا به 2/3-درصد می رسد یعنی دراین دهه 173نفراز جمعیت روستا کاسته می شود و سرانجام درسال 1385 جمعیت روستا به 329 نفرمی رسد که طی دهه1375-1385 نرخ رشدی برابر12/3-درصد را داشته است.(جدول زیر) جدول شماره 6)تحولات جمعیتی روستای چکنه علیا طی سالهای سرشماری و سالهای مختلف(1345-1385)

دوره آماری

1345

1355

1365

1375

1385

جمعیت

853

792

625

452

329

نرخ رشد

73/0-

34/2-

18/3-

12/3-

                 

 

روند نزولی جمعیت روستا درطی این دوره ها را می توان درعوامل زیر جستجو نمود:

  • کمبود امکانات و خدمات در روستا
  • صعب العبوربودن مسیر ارتباطی روستا
  • فاصله زیاد این روستا ازشهرنیشابور و عدم تامین خدمات ازطرف شهرستان .

لازم به ذکراست این روستا برخی از خدمات موردنیاز خود را ازشهر قوچان به دلیل نزدیکی به این شهر دریافت می دارد.حتی این روستا بسیاری از کالاهای تولیدی خود را درشهرقوچان به فروش می رساند.

  • بالا بودن جمعیت روستا به نسبت توان طبیعی روستا با توجه به کوهستانی بودن منطقه و محدودیت دسترسی به زمین زراعی سرانه تولید کاهش می یابد.
  • خشکسالی های پی درپی سالهای اخیرو افت سطح تولید اراضی دیم و آبی.

  روستای چکنه علیا درحدود541 هکتاراراضی زراعی دیم و 46هکتارباغ و قلمستان دیم دارد.تولید درسطح اراضی زراعی دیم بیش ازهرچیزمستقیما به بارندگی وابسته است.کاهش بارندگی باعث افت سطح تولید خواهد شد.

  • ادامه تحصیل فرزندان درشهرنیشابور و قوچان و مهاجرت والدین به همراه آنان.
  • کاهش دام روستا به دلیل رواج کشت دیم درخت بادام با تشویق منابع طبیعی درارتفاعات و محدود شدن سطح چراگاهها.

2-1-3-ویژگی های جمعیتی روستای چکنه علیا

الف)تعداد و بعد خانوار

یکی ازپارامترهای جمعیتی که چگونگی رشد جمعیت، نیازبه مسکن و اشتغال و ...را نشان می دهد بعد خانوار است.این رقم که حاصل نسبت جمعیت یک روستا به تعداد خانوار می باشد،درسال 1375برای روستای چکنه علیا رقم 6/3 نفرمحاسبه شده است که نسبت به بهد خانوار روستاهای خراسان که 1/5نفرمی باشد کمتراست. کمتربودن رقم بعد خانواردرروستای چکنه علیا به دلیل مهاجرت جوانان به شهرو عدم بازگشت آنها به روستا می باشد.تحولات بعد خانوار و جمعیت روستای چکنه علیا درطول 41سال گذشته درجدول زیرارائه شده است.

 

جدول شماره 7):تحولات بعد خانوار و جمعیت روستای چکنه علیا سرشماریهای 85-1345و1386 22 

سال

1345

1355

1365

1375

1385

1386*

جمعیت

853

792

625

452

329

338

خانوار

177

177

141

123

109

110

بعد خانوار

8/4

5/4

4/4

6/3

01/3

07/3

 

همانطورکه درجدول نشان داده شده است بعد خانوار ازسال 1345 دائما درحال کاهش بوده است. درسال1345به دلیل بالا بودن میزان زاد و ولد رقم بعد خانواربسیاربالا می باشد.دراین سال رقم بعد خانوار روستا 48نفرمحاسبه شده است.درسال 1355رقم بعد خانوار کاهش یافته و به رقم5/4نفر رسیده است.درسال1365 میزان کاهش بعد خانوار علیرغم کاهش شدید جمعیت کمتربوده است.درسال 1375 که کاهش جمعیت روستا به بالاترین سطح خود می رسد،رقم بعد خانوار نیزکاسته شده است. دراین سال رقم بعد خانوار به 6/3نفررسیده است یعنی درعرض ده سال حدودا یک نفراز بعد خانوار در روستا کم شده است.کاهش یک نفری بعد خانوار دراین دهه،مهاجرفرستی شدید روستا و کاهش میزان موالید را دراین دهه به اثبات می رساند.دردهه85-75بازهم شاهد کاهش بعد خانوار هستیم. از ویژگیهای این دوره ایجاد خانه بهداشت در روستا است.فعالیت خانه بهداشت روستا و تشویق والدین به کنترل زاد و ولد،کاهش بعد خانوار در روستا را به همراه داشته است

__________________________________________________________________________________________

22-آمارسرشماری نفوس و مسکن سالهای 1345-1385و خانه بهداشت روستای چکنه علیا 1386

.چنین کاهشی در جمعیت روستا باعث کاهش بارتکفل نیز می گردد. کاهش بارتکفل درروستا به منزله بالا رفتن سطح رفاه جامعه روستایی می باشد.عامل اصلی کاهش بعد خانوار در روستای چکنه درطی 41سال گذشته به دلیل افزایش مهاجرت،کنترل زاد و ولد،افزایش مرگ و میر و گرایش به زندگی مستقل جوانان روستا     می باشد.

نمودارشماره 5):تحول بعد خانوار در روستای چکنه علیا 1385-1345

 

  با نگاهی به نمودارو جدول فوق می توان به راحتی به تغییرو تحول جمعیت،خانوارو بعد خانوار در روستای چکنه علیا پی برد.همچنانکه دردو نمودار بالا نیزدیده می شود درطی دوره های مختلف از میزان جمعیت و خانوار روستا کاسته شده و روند رشد جمعیت روستا نزولی بوده است.چنین روند نزولی دربسیاری از روستاهای کوهستانی کشوردیده می شود.چنین روند کاهش درصورت عدم فراهم کردن خدمات و امکانات برای جمعیت، روستا را با خط خالی شدن ازسکنه روبرو خواهد ساخت.

 

ب)ساخت جنسی و سنی جمعیت روستا

ترکیب سنی:

یکی ازمشخصه های مهم درساختار جمعیت ،ترکیب سنی می باشد و آن می تواند به پیش بینی ساختارهای خدماتی مورد نیازسنین مختلف دریک طرح هادی روستایی کمک نماید.هرگز بدون بررسی ساختمان سنی نمی توان به مطالعه دقیق رشد جمعیت یا مهاجرت پرداخت.علاوه براین به سختی      می توان جنبه ای درزندگی فردی و یا اجتماعی ازقبیل فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی ،خدمت سربازی،فعالیتهای سیاسی،نگرشهای اجتماعی ،تحرک و غیره یافت که به نحوی تحت تاثیر سن قرار نداشته باشد.ساختمان سنی به طورمستقیم تحت تاثیر سه عامل متغیریعنی مرگ و میر،زایش و مهاجرت قرار دارد.

ترکیب سنی جمعیت یکی ازعمده ترین خصوصیات جمعیتی است که با مقایسه سه گروه سنی      (14-0)سال (64-15)سال و (65+)ساله می توان به ویژگی ها ی مهم جمعیتی ازجمله ساختار اشتغال و بارتکفل پی برد.23  

خود اختصاص داده اند.ازارقام فوق چنین استنباط می شود که روستای چکنه به دلیل مهاجرفرستی با سالخوردگی جمعیت روبرو شده است.

درسال 1375 حدود15درصد روستا بالای 65سال سن داشته اند اما این میزان درسال1386 به بیش از22درصد رسیده است.به طورکلی درطی سالهای اخیرازجوانی جمعیت روستا به شدت کاسته شده و برمیزان سالخوردگی روستا افزوده شده است.با مطالعات میدانی صورت گرفته در روستای چکنه علیا مشخص شد که بسیاری از

23-درثوماکس،جغرافیای انسانی،ترجمه سیروس سهامی،انتشارات رایزن.جلد اول.سال1371ص125

دامداران و کشاورزان روستا سالخورده هستند که درآمد عایدی خود را نیز بیشتربرای فرزندان خود که درشهرهای اطراف زندگی می کنند ارسال می نمایند.

جدول شماره 8):ترکیب سنی جمعیت روستای چکنه علیا 1375و1386 24

سال

گرههای سنی

14-0 ساله

65-15 ساله

65+ ساله

جمع

1375

تعداد

129

253

70

452

درصد

6/28

9/55

5/15

100

1386*

تعداد

60

202

76

338

درصد

7/17

7/59

5/22

100

با نگاهی به جدول فوق مشخص خواهد شد که روستا به لحاظ جمعیت درگروه روستاهای با جمعیت فعال درسطح بالا واقع می شود بطوری که گروه سنی 64-15درسال 1386 حدود 7/59 درصد از

کل جمعیت روستا را تشکیل داده اند.ولی باید اذعان نمود که روستا دارای جمعیت جوان نیز هست که  به دلیل عدم تمایل جوانان به زندگی در روستا و نبود کاربه شهرها مهاجرت می نمایند.

با نگاهی به جدول بالا،تحولات سنی جمعیت به وضوح مشخص می گردد.همچنانکه درجدول دیده می شود درطی سالهای 86-75 ازمیزان جوانی جمعیت روستا کاسته و برمیزان جمعیت بزرگسال و سالخورده روستا افزوده شده است.

24- مرکز آمار ایران،فرهنگ و شناسنامه آبادیهای کشور سالهای 1375،1365،1355،1345 شهرستان نیشابور

*آمارخانه بهداشت چکنه علیا 1386

چنین تغییری در جمعیت هم می تواند یک فرصت باشد و هم چالش. فرصت زمانی که بتوانیم ازاین نیروی فعال با ایجاد اشتغال زمینه کاررا برای آنها فراهم آوریم تا افزایش تولید و بهبود سطح درآمدی روستا را به همراه داشته باشد.چالش زمانی که نتوانیم به هردلیلی ازنیروی کارجوان روستا استفاده نماییم و زمینه مهاجرت آنان را به شهرفراهم سازیم.لذا سرریز جمعیت روستا روانه شهرها می گردد و باعث بروز مشکلات عدیده ای درشهرها می گردند که یکی از مشکلات امروزی شهرها حاشیه نشینی است که دراثر عدم برنامه ریزی در روستاها بوقوع می پیوندد لازم به ذکراست با بهبود سطح بهداشت،امکانات و خدمات در روستای چکنه علیا برمیزان جمعیت سالخورده روستا نسبت به سال 1375 افزوده شده است که این نشانه بالا رفتن امید به زندگی در روستا می باشد.جهت اطلاع بیشترازوضعیت گروههای سنی روستا به نمودار زیر نگاه کنید.

ترکیب جنسی

درمطالعات جمعیتی شاید مساله ای که بعد ازقدرمطلق جمعیت مورد توجه قرارمی گیرد،ترکیب جنسی جمعیت است.هدف ازآن بررسی وضعیت جمعیت ازنظرجنسی و تشخیص فزونی یکی ازدو جنس نسبت به هم می باشد.

نسبت جنسی معمولا به عنوان شاخصی برای توزیع جمعیت به کارمی رود و ازطریق فرمول زیر محاسبه می شود.

   نسبت جنسی روستای چکنه علیا درسال 1386 رقم 89 را نشان می دهد.حداکثر این نسبت در گروه سنی 14-10 سال با رقم 177 و حداقل آن درگروه سنی54-50 سال معادل رقم 36محاسبه شده است.

 برای آگاهی بیشترازوضعیت ترکیب جنسی  سنی روستای چکنه علیا به جدول زیر نگاه کنید.                                                                                              جدول شماره 9):توزیع سنی و جنسی جمعیت روستای چکنه علیا سال1386

طبقات سنی

تعداد

درصد

نسبت جنسی

مردان

زنان

جمع

4-0 ساله

12

9

21

2/6

133

9-5 ساله

4

10

14

1/4

40

14-10 ساله

16

9

25

4/7

177

19-15 ساله

19

14

33

7/9

135

24- 20 ساله

19

20

39

5/11

95

29-25 ساله

11

19

30

8/8

57

34-30 ساله

9

15

24

1/7

60

39-35 ساله

6

5

11

2/3

120

44-40 ساله

4

3

7

2

133

49-45 ساله

3

6

9

6/2

50

54-50 ساله

4

11

15

4/4

36

59-55 ساله

3

7

10

9/2

42

64-60 ساله

9

15

24

1/7

60

65+ ساله

41

35

76

4/22

117

جمع

160

178

338

100

89

نسبت جنسی 89نفر برتری نسبی تعداد زنان به مردان را نشان می دهد.بالا بودن تعداد زنان در روستا به دلیل بالا بودن امید به زندگی زیاد دربین آنان نیست،بلکه مهاجرت باعث برهم ریختن توازن جمعیتی روستای چکنه علیا شده است.بیشترین میزان جمعیت روستا درگروه سنی بالای 64سال می‏باشد.دراین گروه سنی حدود22درصد جمعیت روستا قرار دارند.کمترین جمعیت روستا در گروه

سنی 49-44 سال می باشد.دراین گروه سنی 2درصد جمعیت واقع شده است.با بررسی جدول صفحه قبل،روشن می شود که درمقابل هر89نفرمرد 100نفرزن وجود دارد،یعنی تعداد زنان درسنین بالای 20سال بیش ازمردان می باشد.چنین ترکیبی از جمعیت نشانه مهاجرت مردان می باشد و زنان درصورت ازدواج می توانند روستا را ترک نمایند و آن دسته ازدخترانی که هنوزبرای خود همسر برنگزیده اند مجبورند درروستا به زندگی خود ادامه دهند.چنین جمعیتی در روستا باعث می شود نقصان شدیدی در جمعیت روستا درطی سالهای آینده داشته باشد.بالا رفتن تعداد سالخوردگان و زنان و همچنین کودکان به منزله افت شدید تعداد نیروی فعال،بالا رفتن سطح تکفل و درنهایت مهاجرت جمعیت روستا است.زیرا هرسه گروه زنان،سالخوردگان و کودکان مشارکت بسیارپایینی درجریان تولید و درآمد خانوار دارند.لذا هرچه تعداد این گروهها در روستا بالا رود به دلیل بالا بودن بارتکفل، میزان رفاه خانواده ها به نهایت خود تنزل می یابد.

ج)موالید ومرگ و میر

از عوامل اصلی افزایش یا کاهش جمعیت یک منطقه موالید و مرگ و میر می باشد.البته علاوه بر این دو عامل،عامل مهاجرفرستی و مهاجرپذیری نیزدرافزایش و یا کاهش جمعیت نقش اساسی دارند. چه بسا جمعیت یک روستا دراثر مهاجرت به یک نقطه دیگر خالی ازسکنه گرددو یا برعکس ازاین رواگردرمحاسبه افزایش جمعیت یک منطقه هرچهارعامل را دخالت دهیم،سخن ازافزایش مطلق جمعیت درمیان خواهد بود،همچنان که پیداست افزایش مطلق درمورد جمعیت باز قابل مطرح است ازاین رو افزایش مطلق را به عنوان افزایش جمعیت نیز تعریف می کنند.

درمطالعه رشد طبیعی جمعیت روستا از میزان موالید و مرگ و میرسالهای 1385-1382 استفاده شده است.27 طی این مدت بطورمیانگین 5/3 نفردرهرسال به دنیا آمده اند و همچنین بطورمیانگین درهر سال 5/2نفر فوت کرده اند.(جدول زیر)

جدول شماره 10) : نرخ رشد طبیعی روستای چکنه علیا 86-1382

سال

جمعیت کل

جمعیت میانه

تعداد تولد

تعداد مرگ و میر

نرخ رشد طبیعی(%)

1382

375

366

2

3

2/0-

1383

357

349

2

2

0

1384

341

346

3

1

6/0

1385

351

344

7

6

3/0

1386

338

____

___

___

___

میانگین

 

 

5/3

5/2

2/0

 

 

_____________________________________________________________

27-آمارهای جمعیت روستا ازسال1382 تا 1385 ازخانه بهداشت روستای چکنه علیا اخذ شده است.

د): مهاجرفرستی و مهاجرپذیری روستا

یکی ازتحرکاتی که جمعیت درطول زمان انجام می دهد مهاجرت و عوض کردن محل زندگی است. مهاجرت به عوامل متعددی بستگی دارد.مهمترین عامل مهاجرت آرزوی رفاه بیشتر،یافتن کار،به دست آوردن آزادیهای فردی و اجتماعی است.وجود بیکاری از یک طرف و جاذبه های بزرگ شهری و امیدواری افراد به پیدا کردن کاردرصنایع شهری ازسوی دیگر عوامل اصلی مهاجرت هستند.28

شرایط اجتماعی و فرهنگی و تحولات اقتصادی و سیاسی مملکت بویژه درنیم قرن اخیر موجب به هم ریختن نظام سلسله مراتبی تولید ازمزارع و روستاها و عرضه آنها درنقاط شهری شده و توجه ویژه به شهرهای بزرگ و تمرکز شدید امکانات درآنها و بی اعتنایی به مراکز روستانشین کشور موجب ایجاد شکاف عمیق اقتصادی بین زندگی شهرنشینی و روستانشینی و سرانجام مهاجرتهای بی رویه از روستا گردیده است.مسلما عدم اجرای برنامه های توسعه و عمران روستایی که می بایست زودتر و به موقع اجرا می شد خود دراین عدم تعادل و ازهم پاشیدگی زندگی روستایی نقش اساسی داشته است.29

مهاجرت بی رویه،نتیجه اجرای سیاستهای ناهماهنگ و غلط سیاسی،اقتصادی ،اجتماعی –جمعیتی و غیره است که باعث تخریب و انهدام بخشهای مختلف یک کشور می گردد.30

28-فرحی عبدالرضا،جغرافیای اقتصادی ایران،(1) کشاورزی،انتشارات دانشگاه پیام نور،81،1374

29-مستوفی الممالکی رضا،تحلیلی بر مهاجرتهای داخلی و عواقب اقتصادی-اجتماعی آن درکشور،فصلنامه تحقیقات جغرافیایی،شماره44،بهار1376،ص84

30-پاپلی یزدی محمدحسین،مهاجرتهای روستایی خراسان،تیپ کوهستانی دره ای:فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره2

به منظورآگاهی ازمیزان مهاجرت به/از روستا ضروری است تا نرخ رشد طبیعی جمعیت روستا محاسبه گردد.

با مقایسه نرخ رشد طبیعی جمعیت روستا و مقایسه آن با نرخ رشد واقعی روستا می توان ازمیزان مهاجرت در روستای چکنه علیا آگاه شد.فرمول محاسبه نرخ رشد طبیعی روستا به شرح ذیل می باشد.

                                                    ×100 =N.T     نرخ رشد طبیعی

جدول شماره 11):نرخ مهاجرت در روستای چکنه علیا (1386-1382)

سال

جمعیت کل

نرخ رشد طبیعی

نرخ رشد مطلق

نرخ مهاجرت

1382

375

2/0-

 

 

5/2-

7/2-

1383

357

0

5/2-

1384

341

6/0

9/1-

1385

351

3/0

2/2-

1386

338

___

___

میانگین

 

2/0

3/2-

بابررسی جدول بالا مشخص می گردد که رشد طبیعی جمعیت طی سالهای 86-82 روند نوسانی رو به افزایش را نشان می دهد بطوریکه درسال 1382 رقم رشد طبیعی جمعیت 2/0- درصد بوده است یعنی میزان مرگ و میربیش ازمیزان موالید بوده است.درسال بعد یعنی سال1383 رقم رشد طبیعی به 0درصد می رسد و میزان مرگ و میر و موالید با هم برابر شده است.درسال 1384 رقم رشد طبیعی به بالاترین سطح یعنی 6/0درصد می رسد که نسبت به چند سال آماربرداری انجام شده بالاترین سطح را نشان می دهد.البته دراین سال روستا مهاجرپذیر نیزبوده و رقم رشد مطلق روستا 9/2درصد محاسبه شده استکه درطی 41سال گذشته بی سابقه بوده است.درکل می توان عنوان نمود رقم رشد طبیعی روستا منفی نبوده است یعنی عامل کاهش جمعیت روستا مرگ و میرنبوده حتی میزان موالید دراین روستا بالا بوده و تنها عامل کاهش جمعیت این روستا مهاجرت بوده است که دربخش بعدی به تشریح آن خواهیم پرداخت.

با توجه به جدول نرخ رشد طبیعی که طی دوره 5 ساله 86-1382 تهیه شده استنرخ مهاجرت روستایی 3/2-درصد محاسبه شده است که نشان دهنده مهاجرفرستی روستا است و ازعلل چنین روندی می توان به عدم توانایی منابع طبیعی روستا به نیاز جمعیت روستا،ادامه تحصیل جوانان درشهر و عدم بازگشت آنها به روستا،جستجوی رفاه و امیدواری به دستیابی به زندگی بهتر درشهر،خشکسالیهای پیاپی سالهای اخیرو کاهش تولید و...اشاره نمود.

ه)جمعیت فعال و شاغل و بیکار

اشتغال به وضعیتی اطلاق می شود که به ازای شرکت مستقیم و فعال درجریان تولید و انجام فرصت، پاداش یا مزدی به صورت نقدی یا جنسی پرداخت می شود. همچنین فعالیت اقتصادی به جابجایی گفته می شود که به تولیدات کالاها و خدمات سودمند و موثردرحیات اقتصادی جامعه ارتباط دارد. تفاوت میان جمعیت فعال و غیرفعال نخستین وجه تمایزترکیب شغلی یک جمعیت است.هرفرد به پیشه ای اشتغال دارد و حتی زمانی که بیکارمانده باشد باز به لحاظ اقتصادی فعال محسوب می شود.31   

 

________________________________________________________________ 

31-درئوماکس،جغرافیای انسانی،ترجمه سیروس سهامی،انتشارات رایزن،جلد اول، سال1371،ص123

براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال1375 ازکل جمعیت 452 نفری روستای چکنه علیا ، 383 نفردرگروه سنی بالای 10سال قرار داشته اند.از این تعداد 88 نفررا شاغلان روستا تشکیل می دهند  که ازاین تعداد شاغل 80 نفر(90 درصد) مرد و حدود 8 نفر(10 درصد) را زنان تشکیل می دهند.32ازاین تعداد نرخ اشتغال ،نرخ بیکاری و میزان فعالیت اقتصادی روستا براساس فرمولهای زیر محاسبه شده است.                         94=6+88     جمعیت بیکار+جمعیت شاغل=جمعیت فعال

 

   
   
 
   

 

 

 

 

 


3-1-3-بارتکفل

به منظورتشخیص سرباری از پارامتربارتکفل به شرح ذیل استفاده شده است.بار تکفل برای این روستا درسال 1375 محاسبه شده است.

چکنه علیا فشار اقتصادی زیادی را برسرپرست خانواروارد می نماید. از دلایل بالا بودن بارتکفل در روستای

 

32-مرکزآمارایران ،شناسنامه آبادیهای کشور،سال1375،شهرستان نیشابور

 

چکنه علیا مهاجرت نیروی فعال از روستا و باقی ماندن سالمندان و کودکان و زنان در روستااست و هرچه تعداد این افراد در روستا بال رود از مبزان رفاه خانوار کاسته خواهد شد.

ی)جمعیت لازم التعلیم و با سواد

انجام فعالیت های اقتصادی و اجتماعی جمعیت متاثر ازسطح  میزان تحصیلات جمعیت است. جمعیتی که ازنظر تحصیلات درسطوح پایینی قرار دارد ناگزیر به انتخاب مشاغل ساده و بی اهمیت می باشد. چنین جمعیتی دارای قدرت خلاقیت و نوآوری پائینی می باشد به همین دلیل باید برای ارتقاء سطح سواد کوشید زیرا هرگونه تحول و رشد و توسعه درجامعه متضمن دارا بودن یک جمعیت باسواد است.33  

آگاهی ازمیزان کمیت و کیفیت سواد جامعه نقش نوثری درمیزان پذیرش یافته های جدید و افزایش قدرت ریسک درمسائل جدید را دارد.هرچه میزان سواد دریک جامعه بیشتر باشد علاوه بر اینکه آگاهی افراد نسبت به طرحهای عمرانی بیشترمی شود میزان مشارکت آنها دربه ثمررسیدن طرحها نیزبیشتر خواهد شد.34

جمعیت لازم التعلیم و دانش آموزی

براساس آمار و اطلاعات به دست آمده درسال 1375 حدود 413 نفراز جمعیت روستا دارای 6ساله و بیشتربوده اند.ازمجموع افراد باسواد روستای چکنه علیا 14 نفر دانش آموز می باشند که درمقطع ابتدایی به تحصیل اشتغال

________________________________________________________________

33-مطیعی لنگرودی سید حسن،جغرافیای اقتصادی ایران ،جهاد دانشگاهی مشهد،1378،ص59

34-زنجانی زاده حبیب ا...،مجموعه مباحث و روشهای شهرسازی،جلد جمعیت ،انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی ،سال 1369 ،ص34

 

دارند.آماردقیق تعداد دانش آموزان راهنمایی و دبیرستانی به دلیل نبود مدرسه راهنمایی و دبیرستان مشخص نیست. روستا دارای یک باب دبستان مختلط دخترانه و پسرانه می باشد.دانش آموزان درصورت ادامه تحصیل به شهرچکنه درفاصله حدود4کیلومتری مراجعه می نمایند.

بسیاری ازخانواده ها نیزازادامه تحصیل فرزندان خود درمقاطع بالاتربه دلیل بالا بودن هزینه تحصیل درخارج از روستا امتناع می ورزند که این رویکرد در مورد دختران به دلیل عوامل ذکر شده دربالا بیشتر اتفاق می اقتد.برخی نیز به دلیل ادامه تحصیل فرزندانشان همراه با آنان به شهر مهاجرت می نمایند.

درجدول زیر تعداد جمعیت لازم التعلیم و دانش آموزی روستا آورده شده است.

جدول شماره 12):جمعیت لازم التعلیم و دانش آموزی روستای چکنه علیا (1386) 35

 

جنس

جمعیت لازم التعلیم

جمعیت دانش آموزی

ابتدایی

راهنمایی

ابتدایی

راهنمایی

دختر

10

9

9

نامعلوم

پسر

4

16

5

نامعلوم

 

 

________________________________________________________________

35-خانه بهداشت روستا

4-1-3-جمعیت با سواد روستا

براساس آمارو اطلاعات به دست آمده درسال 1375 ازمجموعه 413 نفر جمعیت 6 ساله و بیشتر روستا 249 نفر آنها با سواد بوده اند براین اساس نرخ با سوادی جمعیت روستا 3/60درصد محاسبه شده است. همچنین ازتعداد افراد با سواد روستا 131 نفر(4/53 درصد)مرد و 118 نفر(6/46 درصد) آنها را زنان تشکیل می دهند.

میزان با سوادی دربین زنان روستا 6/53 درصد و در بین مردان 8/67 درصد می باشد. همچنانکه دیده می شود میزان با سوادی دربین مردان روستا بیش از زنان می باشد که دلیل آن نیزدراهمیت دادن به تحصیل افراد ذکوردرخانواده روستایی است. دختران روستا به دلیل ازدواج زودرس و عدم تمایل پدران به تحصیل فرزندان دخترو همچنین کار در منزل،امکان تحصیل کمتری دارند.درکا میزان سواد در روستا بالا نمی باشد که دلیل آن نیزبالا بودن جمعیت سالخورده و زن در روستا و عدم تحصیل آنان درگذشته بوده است.براساس گزارش میدانی صورت گرفته عمده سالخوردگان روستا بی سواد هستند.

براساس آمار سال 1385 از میزان جمعیت لازم التعلیم روستا 192 نفرباسواد و 115 نفرنیز بی سواد هستند.براین اساس نرخ باسوادی در این سال 54/62 درصد است که درمقایسه با سال 1375 اندکی رشد داشته است.

بررسی سطح سواد جامعه کشاورزان روستا حاکی ازاین است که سطح سواد آنها بسیارپایین است. پایین بودن سطح سواد به معنای عدم توان استفاده از تکنولوژی روز و رواج کشاورزی سنتی در روستا است.ازبین 96 نفر کشاورز روستای چکنه علیا 68 نفر بی سواد و 28 نفر باسواد هستند یعنی فقط 30 درصد جامعه کشاورز روستا باسواد هستند که از28 نفر باسواد روستا 12 نفر دارای تحصیلات ابتدایی و کمتر و 13 نفر دارای تحصیلات راهنمایی و متوسطه می باشند.متاسفانه به دلیل پایین بودن سطح سواد در روستا راندمان تولید نیز پایین بوده و کشاورزان آگاهی چندانی از روشهای نوین کشت ،بذرهای اصلاح شده و آفات نباتی ندارند.لذا علاوه برپایین بودن سطح تولید هزینه تولید نیز بالا رفته و درنتیجه سطح درآمد روستائیان افت می نماید.برگزاری کلاسهای توجیهی ازطرف جهاد کشاورزی شهرستان یکی از ضروریات توسعه کشاورزی در روستای چکنه علیا می باشد.

2-3-بررسی وضعیت اقتصادی روستا به تفکیک بخشهای اقتصادی،شناخت منابع درآمد روستائیان و نیز تعیین حجم و نوع مبادلات اقتصادی با دیگر مراکز

1-2-3-کشاورزی

کشاورزی یکی از مهمترین عوامل زیربنایی اقتصادی و استقلال هرکشورمحسوب می شود زیرا علاوه بر تامین قسمتی از آذوقه مردم و تهیه مواد اولیه برای صنایع،موجب اشتغال گروه کثیری از جمعیت روستاها

می گردد.بنابراین کشاورزی نیازمند پژوهش مستمر و همه جانبه است. پژوهشهای به هم پیوسته ای که با توچجه به واقعیتهای وضع موجود و با درنظرگرفتن فرآیند توسعه لازم و ضروری است تا درجهت خودکفایی و استقلال اقتصادی گامهای اساسی برداشته باشد.36

از دیرباز مهمترین هدف کشاورزی تامین غذای انسان بوده است.تهیه مواد غذایی و علوفه را برای دام مواد اولیه برای صنایع گوشت را جهت مصرف انسان و همچنین نیروی کششی را برای شخم زدن و حمل و نقل فراهم می کند

36-خادم آدم،ناصر، سیاست اقتصادی کشاورزی درنظام های مختلف ایران،انتشارات اطلاعات،سال48،1370

.این امریعنی تولید همزمان غذا و نیروی کار که با جریان بی وقفه انرژی خورشید میسر می شود و مواد مختلفی تولید می گردد.37

کشاورزی در روستای چکنه علیا به سه صورت زراعت،باغداری و دامداری صورت می گیرد که هریک از این زیرمجموعه ها را جداگانه بررسی خواهیم کرد.

زراعت و باغداری

با توجه به اقلیم سرد و معتدل و داشتن آب کافی محصولات متنوعی در روستا به عمل می آید.این محصولات به دو دسته محصولات باغی و محصولات زراعی تقسیم می شود.براساس گزارش مرکز آمار ایران بیش از 40 نوع محصول دراین روستا به عمل می آید که برخی ازآنها به دلیل پایین بودن سطح زیر کشت و مشخص نبودن میزان تولید ازبررسی آنها دراین گزارش خودداری شده است. در کل محصولات باغی روستا شامل سیب،گردو و آلو و گوجه سبز می باشد.البته علاوه براین محصولات باغفی دیگری ازجمله بادام آبی و دیم،گلابی،به،هلو و شلیل،گیلاس و آلبالو و زردآلو بعمل می آید. محصولات زراعی روستا شامل گندم،جو،سیب زمینی،یونجه و نخود می باشد.اراضی کشاورزی روستا شامل 41 هکتار اراضی زراعی آبی،541 هکتار اراضی زراعی دیم و 11 هکتار اراضی باغ و قلمستان آبی  و 46 هکتاراراضی زراعی دیم می باشد.عمده زمین های زراعی دیم روستا به گندم،جو و یونجه و حبوبات اختصاص یافته است.باغات دیم روستا شامل 45 هکتار کشت درخت بادام می باشد که هنوز به مرحله بهره برداری  نرسیده اند.

________________________________________________________________________________________________________________________________

37-دهقانیان سیاوش،کوشکی عوض،کلاهی اهری علی،اقتصاد اکولوژیک و اقتصاد کشاورزی ارگانیک،انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد،سال85،1375

آب مورد نیاز بخش کشاورزی ازطریق رودخانه،چشمه ،قنات تامین می شود.روش آبیاری مزارع به صورت غرقابی می باشد.38  جهت بررسی دقیق بخش کشاورزی در روستای چکنه علیا از سرشماری عمومی کشاورزی مرکز آمار ایران درسال 1383 استفاده شده است.این آمارها درجدول زیر ارائه شده است که بعد از بررسی آمار کشاورزی به برآورد ریالی و میزان درآمد روستا پرداخته خواهد شد.قیمت ریالی محصولات کشاورزی از اداره تنظیم بازار جهاد کشاورزی خراسان رضوی و از سالنامه آماری 1386 کل کشور اخذ شده است

.جدول شماره 13): محصولات عمده زراعی و باغی روستای چکنه علیا 1386

نوع محصول

سطح زیر کشت

راندمان

قیمت 39

کل محصول

هزینه در هکتار

هزینه کل

درآمد ناخالص

درآمد خالص

محصولات زراعی

گندم آبی

12

2100

2050

25200

1350000

16200000

51660000

35460000

گندم دیم

178

500

2050

89000

850000

151300000

182450000

31150000

جو آبی

11

1600

1700

17600

1350000

14850000

29920000

15070000

جو دیم

117

600

1700

70200

850000

99450000

119340000

19890000

سیب زمینی

2

11000

750

22000

500000

1000000

16500000

15500000

یونجه آبی

13

6000

948

78000

650000

8450000

73944000

65494000

یونجه دیم

1

2000

948

2000

300000

300000

1896000

1596000

نخود دیم

25

250

3120

6250

500000

12500000

19500000

7000000

محصولات باغی

سیب

4

1500

2500

6000

950000

3800000

15000000

11200000

گردو

2

500

18000

1000

950000

1900000

18000000

16100000

آلو و گوجه سبز

5/0

2000

4500

1000

750000

375000

4500000

4125000

_______________________________________________________________38- مرکز ‌آمار ایران ، سرشماری عمومی کشاورزی ایران ، جلد نیشابور ، سال 1383

39-سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضویعاداره تنظیم بازارمقایسه قیمتهای تضمینی محصولات اساسی کشاورزی ازسال زراعی 1380 تا 1384

کل درآمد عایدی روستا ازبخش زراعت و باغداری بالغ بر 222585000 ریال می شود که حدود 29 درصد ازاین درآمد ازطریق کشت یونجه آبی،16 درصد ازطریق کشت گندم و 14 درصد ازطریق کشت گندم دیم بدست می آید.سرانه هرنفراز محصولات زراعی و باغی روستا 658535 ریال و سرانه خانوار 5330635 ریال محاسبه شده است.

در روستای چکنه علیا 96 نفر به عنوان کشاورزدر روستا مشغول به کار هستند که 79 نفر آنها مرد و 17 نفر آنها زن هستند یعنی حدود 82درصد برداشت کنندگان را مردان تشکیل می دهند.شاید این روستا یکی از روستاهایی باشد که درصد زیادی از زنان به کشاورزی مشغولند.

2-2-3-دامداری

دامداری یکی از ارکان مهم اقتصاد روستایی محسوب می شود.دربرخی ازنقاط کشور صد درصد درآمد روستائیان ازطریق دامداری تامین می شود.بیان توزیع و الگوهای دامداری جمعیت و تراکم و میزان تولیدات دامی درکشور بسیار مشکل است.زیرا که دامداری دراکثر مناطق روستایی ولو اندک  وجود دارد.به ندرت روستایی را درایران می توان یافت که در آن از دام و دامداری نشانی نباشد. همچنین میزان بهره برداری از دام در نقاط مختلف کشور دررابطه با ویژگی های جغرافیایی خصوصیات اجتماعی و مسائل اقتصادی متفاوت است.40

دامداری درروستای چکنه علیا اکثرا سنتی و به صورت چرای روزانه می باشد که در اوایل فصل بهار و تابستان جهت چرا به صورت شبانه روزی دربیرون از روستا نگهداری می شود.درفصل پاییز نیز بسیاری از کشاورزان بعد از برداشت محصول گوسفندان خود را برای چرای روزانه به باغها  می برند که دوره محدودی از سال را دربرمی گیرد.در اواخرفصل پاییز و. فصل زمستان گوسفندان تقریبا در روستا نگهداری مس شود و از علوفه

 

40-مهدوی مسعود،جغرافیای اقتصادی ایران ،جلد دوم،انتشارات پیام نور،74

ذخیره شده در انبارها جهت خوراک احشام استفاده   می نمایند. به طورکلی دامداری روستای چکنه علیا یکی ازمنابع درآمد اهالی می باشد که از قدیم الایام درکنار زراعت و باغداری کوشیده اند بخشی از درآمد خود را ازاین راه تامین کنند.در حال حاضر کمتر خانوار روستایی را می توان یافت که بدون دام باشد.دام روستا به صورت گوسفند و بره،بز و بزغاله و گاو و گوساله می باشد که آمار دام روستا شامل 105 راس گاو و گوساله،1260 راس گوسفند و 410 راس بز می باشد.41 در جدول زیر آمار دامها به همراه میزان درآمدی عایدی ارائه شده است.

جدول شماره 14):نوع دام و میزان درآمد عایدی روستای چکنه علیا 1386 42

نوع دام

تعداد

درآمد ناخالص

درآمد خالص

کل درآمد خالص

گاو گوساله

105

4410000

2646000

277830000

گوسفند و بره

1260

450000

350000

441000000

بز و بزغاله

410

400000

300000

123000000

جمع کل

 

___

___

841830000

 

میزان کل درآمد عایدی روستا از بخش دامی به 841830000 ریال می رسد که دربین دامها گوسفند و بره سهم عمده ای را در درآمد روستای چکنه علیا دارد.دلیل بالا بودن تعداد گوسفند در روستا وجود مراتع خوب و همچنین وجود علوفه فراوان در باغات و مزارع روستائیان می باشد و از این لحاظ دامداری برای روستائیان هزینه زیادی را ندارد. همچنین درروستا به صورت جداگانه به پرورش مرغ و خروس و اردک نیز می پردازند که به

_____________________________________________________________________

41-مرکز آمار ایران ،سرشماری عمومی کشاورزی سال 1383،شهرستان نیشابور

42-ماخذ:پرسشنامه روستایی

طور متوسط 52 نفر از اهالی روستا دارای پرورش مرغ نیز می باشند.هدف روستائیان از پرورش مرغ بیشتر جنبه خود مصرفی است و کمتر اتفاق می افتد که روستائیان تخم مرغ تولیدی را در بازار بفروشند.

درضمن به دلیل وجود گل و گیاه در ارتفاعات اطراف زنبورعسل نیز می تواند یکی از منابع درآمد اهالی باشدکه درحال حاضرتنها یکی از کشاورزان اهالی روستا اقدام به پرورش زنبورعسل نموده که به دلیل نبود آمار تولید نمی توان به بررسی میزان درآمد عایدی حاصل از این دام پرداخت.تشویق کشاورزان روستا به پرورش زنبورعسل درکنارسایر فعالیتهای کشاورزی و دامداری از جمله موارد تدریجی و آموزشی است که باید ازطرف جهاد کشاورزی صورت گیرد.

علاوه بر تولیدات زراعی و دامی در روستای چکنه علیا تعداد 10 نفر از اهالی به عنوان کارگر زراعی نیز مشغول به کار هستند که به شهر چکنه و در مزارع مالکان روستا جهت کارمراجعه      می نمایند.براساس اطلاعات میدانی بدست آمده از روستای چکنه علیا این افراد روزانه 50000 ریال دستمزد دریافت می دارند.با توجه به احتساب 180روز فعالیت در فصل کشاورزی سالانه 90000000 ریال درآمد عاید روستا می گردد.

در این قسمت به منظور آگاهی از میزان درآمد روستا از بخش کشاورزی جدول زیر ارائه شده است.

 

 

 

 


جدول شماره 15):میزان درآمد روستای چکنه علیا اززیربخشهای کشاورزی 1386

نوع فعالیت

افراد شاغل

میزان درآمد

درصد

زراعت و باغداری

96

222585000

3/19

دامداری

841830000

9/72

کارگر زراعی

10

90000000

8/7

جمع کل

106

1154415000

100

3-2-3-صنعت

صنایع روستایی از ظرفیت اشتغالزایی مهمی برخوردار است،صنایع روستایی درحال حاضر نه تنها اشتغالی به مراتب بیشتر از بخش رسمی صنایع شهری ایجاد می کند،بلکه جای عمده ای را در مجموعه اشتغال روستایی به خود اختصاص می دهد.43

با توجه به رشد جمعیت روستایی درایران و رشد مکانیزاسیون در فعالیت های اقتصادی ،کشاورزی در آینده یکی از مهمترین مسائل روستاهای ایران مشکل اشتغال خواهد بود.لذا صنایع روستایی به عنوان یکی از اهرمهای پراهمیت در اشتغالزایی نواحی روستایی مطرح است.44با توجه به اشتغال روستائیان به کشاورزی ،صنایع دستی می تواند به عنوان یک مکمل اقتصادی در کنار کشاورزی منبع

43-مهندسان مشاور D.H.V رهنمودهایی برای برنامه ریزی مراکز روستایی ،ج3،ص49

44-مطیعی لنگرودی سید حسن،جغرافیای اقتصادی ایران ص157

درآمد مناسبی برای اهالی باشد.زیرا کشاورزان در فصل زمستانعملا بیکار هستند و به مدت بیش از 3ماه در بیکاری فصلی به سرمی برند.تنها راه پرکردن این بیکاری پنهان در روستا توجه به صنایع روستایی است.

براساس اطلاعات میدانی مهندسین مشاور صنایع دستی رایج در روستا قالیبافی می باشد که متعلق به یکی از خامواده های روستا است که شغل آنها بافتن فرش می باشد.این خانوار در طول سال 3تا4 قالی می بافند و قالی بافته شده در شهر قوچان یا نیشابور به فروش می رسانند.ابعاد این قالی ها 4*3 یعنی 12 متری گزارش شده است.زمان بافت هر دار قالی معمولا 100روز یعنی حدود 3ماه طول می کشد که در پای هر دار قالی 4 نفرمشغول به کار هستند.قیمت هر دار قالی در بازار نیشابور 4000000 ریال گزارش شده است که به ازای هریک از بافندگان قالی 800000 ریال تعلق می گیرد.

درکل میزان درآمد عایدی ازبخش صنعت در روستای چکنه علیا 12000000 ریال برآورد شده است.

با توجه به رشد جمعیت روستایی در ایران و رشد مکانیزاسیون در فعالیت های کشاورزی بسیاری از نیروی یدی آزاد خواهند شد که لازم می نماید این نیروهای اضافی در بخش دیگری به کار گرفته شوند. صنایع دستی با توجه به قدرت جذب بالا می توانذد بخش عمده ازاین نیروها را به کار مشغول کند.

4-2-3-خدمات

این روستا به لحاظ داشتن یک سری خدمات دارای تعدادی مشاغل خدماتی می باشد که تعداد آنها بسیارمحدود می باشد. فعالیت های خدماتی اشتغالزا در روستا شامل یم باب مغازه و خانه بهداشت روستا است که شامل مشاغل کارمندی و غیر کارمندی می شوند.تعداد افراد شاغل دراین بخش براساس اطلاعات میدانی مشاور 2نفر گزارش شده است که شامل یک نفر کارمند و 1نفر غیرکارمند می باشد.درآمد استحصالی از این بخش معادل 45600000 ریال خواهد بود.

جد.ل شماره 16):نوع خدمات و میزان درآمد عایدی

شرح

خدمات دولتی

خدمات غیردولتی

جمع

تعداد افراد شاغل

1

1

2

درآمد ماهیانه هرفرد(ریال)

2100000

1700000

3800000

جمع کل ماهانه(ریال)

2100000

1700000

3800000

5-2-3-میزان درآمد عایدی روستا حاصل از بخشهای اقتصادی

درپایان به منظور محاسبه میزان درآمد عایدی روستا به محاسبه ارزش اقتصادی فعالیت های اقتصادی روستا می پردازیم تا سهم هریک از بخشها در اقتصاد روستای چکنه علیا مشخص گردد و از این طریق سرانه هریک ازساکنین روستا تعیین گردد.

جدول شماره 17):محاسبه ارزش حاصل از فعالیت های اقتصادی در روستا

نوع فعالیت

درآمدخالص

درصد

سرانه خالص هرنفر

سرانه خالص هرخانوار

کشاورزی

زراعت و باغداری

222585000

2/95

3415428

10494681

دامداری

841830000

کارگر زراعی

90000000

صنعت

12000000

1

35502

109090

خدمات

45600000

8/3

134911

414545

جمع

1212015000

100

3585843

11018318

درجدول فوق دیده می شود که درآمد روستا معادل 1212015000ریال می باشد.سرانه درآمد سالانه هرنفردر روستای چکنه علیا معادل 3585843ریال و ماهانه معادل 298820ریال می باشد و برای هرخانوار معادل 11018318 ریال برآورد شده است.درکل میزان درآمد عایدی روستا مطلوب نبوده و جهت رفاه بیشتر روستا باید فعالیت های تولیدی و اقتصادی با توجه به فراوانی نیروی کار در روستا راه اندازی گردد.البته با توجه به خشکسالی های اخیر و کمبود بارندگی میزان محصولات دیم در روستا به شدت افت کرده و لذا میزان درآمد روستائیان نیز کاهش یافته است.بنابراین درآمد عمده ساکنین روستا ازطریق بخش کشاورزی بویژه از طریق دامداری بدست می آید.بیش از 95درصد درآمد روستا از طریق بخش کشاورزی حاصل می گردد که 3/19 درصد آن از طریق زراعت و باغداری،حدود 9/72درصد از طریق دامداری و حدود8/7 درصد ازطریق کاردرمزرعه بدست     می آید .کمتراز5 درصد از درآمد روستا ازطریق خدمات و صنعت بدست می آید.درکل فعالیت غالب در روستای چکنه علیا کشاورزی است.

3-3-پیشینه و زمینه

بررسی اجمالی موقعیت سیاسی و جغرافیایی و پیشینه تاریخی آن

الف)موقعیت سیاسی و جغرافیایی روستای چکنه علیا

روستای چکنه علیا یکی از روستاهای دهستان سرولایت که دربخش سرولایت به مرکزیت شهر چکنه سفلی و در استان خراسان رضوی واقع شده است.این روستا درعرض جغرافیایی 36درجه و 50دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 58 درجه و 28 دقیقه شرقی و در ارتفاع 1700 متری ازسطح دریا قرار گرفته است.

این روستا به دلیل داشتن موقعیت کوهستانی ارتباط تنگاتنگی با عوامل طبیعی دارد و با توجه به موقعیت نسبی آن دارای اقلیمی سرد و معتدل می باشد. موقعیت کوهستانی و اقلیم سرد و معتدل باعث شکل گیری روستا با ویژگی های خاص گردیده است.این روستا در دامنه های زیبا و سرسبز کوههای بینالود قرار گرفته چنین موقعیتی شرایط را برای توسعه گردشگری نیز فراهم نموده است. چکنه علیا می تواند از موقعیت همجواری با شهر قوچان نیز استفاده کرده و گردشگرانی را نیز ازاین شهر به طرف خود بکشاند.با توجه به پتانسیل طبیعی روستا در جذب گردشگر و موقعیت همجواری آن به شهرهای چون چکنه سفلی، نیشابور،قوچان و تا حدودی مشهد می تواند فرصت خوبی را برای توسعه گردشگری در روستا فراهم نماید.

براساس آخرین تقسیمات کشوری روستای مذکور درمحدوده سیاسی دهستان سرولایت ازبخش سرولایت شهرستان نیشابور و در فاصله 94 کیلومتری شمال غربی شهر نیشابور و 4کیلومتری شهر چکنه سفلی به عنوان مرکز دهستان قرار دارد.مسیر روستا تا شهر کاملا آسفالت شده است. روستا به دلیل همجواری با شهرستان قوچان ازمسیرشهر چکنه سفلی می تواند به شهر قوچان نیز ارتباط برقرار نماید. روستای چکنه علیا جزء یکی از روستاهایی است که فاصله نسبتا طولانی با شهر نیشابور دارد. چنین فاصله به بازارشهر قوچان امکان داده تا بیشتر محصولات تولیدی این روستا را به خود جذب کرده و کمتر به شهر نیشابور ارسال شود.

ب)محدوده اراضی کشاورزی روستا

این روستا از سمت شمال به روستای فهنه با فاصله 12 کیلومتری،از سمت شرق به روستای گل میم با فاصله 6کیلومتری ،از سمت جنوب به شهر چکنه سفلی با فاصله 4 کیلومتری و از سمت غرب نیز به روستای بینجان با فاصله 4 کیلومتری منتهی می گردد.

 

ج)پیشینه تاریخی و وجه تسمیه روستای چکنه علیا

مسائل روستایی مسائلی بسیار پیچیده و ژرف هستند که بیشتر آنها درساختار اجتماعی –اقتصادی – فرهنگی روستاها رسوخ کرده و به صورت جزئی از اجزای زندگی و نوع معیشت روستایی     درآمده اند.اگر به مسائل روستایی به دیدی ساده و یکسویه نگریسته شود امکان پی بردن به ژرفای آن فراهم نمی شود.درپس بسیاری از اصطلاحات  و کلمات روستایی مطالب بسیاری نهفته است که ریشه در اعماق فرهنگ آن خطه دارد.45

اصطلاح چکنه علیا به عنوان اسم رسمی روستا سوالات زیادی را در ذهن مطرح می کند.چرا این اسم به عنوان اسم روستا انتخاب شده؟آیا معنی خاصی در آن نهفته است؟در فرهنگ لغت دهخدا از کلمه چکنه به نام خرده مالک نام برده و عنوان نموده که نام مکان نیز می باشد.

اکثرکسانی که در روستا سکونت دارند مقدار زمین آنها بسیار کم است و با بررسی به عمل آمده مشخص گردید که میزان زمین هریک از مالکان کمترازهکتار است به گونه ای که اصطلاح هکتار دربین آنها ناشناخته است و از اصطلاح ((من)) استفاده می نمایند که 200 مترمربع زمین را شامل  می شود.

کوهستانی بودن روستا باعث محدودیت زمین شده و باعث گردیده که روستا علیرغم وجود آب و بارندگی کافی از سرانه تولید بالایی برخوردارنشود.آب روستا ازچهارطریق رودخانه به عنوان مهمترین منبع و سپس چشمه،چاه و قنات بدست می آید.درکل شرایط طبیعی سبب محدودیت زمین شده است.لذا بزرگترین مالک روستا درگذشته و اکنون کمتر از 1هکتار زمین دارد.

45-پاپلی یزدی محمدحسین،جلالی عباس،گردو،فصلنامه تحقیقات جغرافیایی،سال1374،شماره38،ص4

لازم به ذکراست منظور از این اراضی،زمین آبی می باشد.زیرا اهالی روستا از کوهستان های اطراف روستا به شدت بهره برداری نموده و هریک از آنها چندین هکتار اراضی دیم دارند که میزان راندمان این محصول به دلیل شیب بسیارزیاد زمین،عدم بارندگی به موقع و همچنین عدم امکان استفاده مناسب از ماشین آلات کشاورزی در ارتفاعات چندان چشمگیر نیست.

چکنه دارای دو پسوند سفلی و علیا می باشد.چکنه سفلی به معنی چکنه پایین و چکنه علیا به معنی چکنه بالا است.چکنه سفلی درجنوب روستا واقع شده است.این روستا که درسالهای اخیر تبدیل به شهرنیز شده است با وجود جمعیت زیاد به دلیل کوهستانی بودن،دارای زمین کشاورزی زیادی نمی باشد و بدین دلیل این اصطلاح را برای دو روستا استفاده نموده اند.

روستای چکنه علیا ازجمله روستاهایی است که دارای قدمت چند صد ساله می باشد با نگاهی به قناتها و خانه های قدیمی داخل روستا می توان به سابقه طولانی این روستا تا حدودی پی برد.هرچند امروزه این قناتها به دلیل سهل انگاری و عدم توجه،کم آب شده ولی بازهم به عنوان یکی ازمنابع آبی روستا محسوب می شود.درکل عامل اصلی شکل گیری روستا وجود منابع آبی و زمینهای حاصلخیز بوده است.چرا که طبیعت خشن این منطقه در فصل زمستان مشکلات بیشماری را برای ساکنین به همراه دارد و این طبیعت زیبا باعث شده که روستا تاکنون به حیات خود ادامه دهد.

 

 

مراکز تجمع

مرکزتجمع روستا درمرکز روستا و درفضای دوراز واحدهای مسکونی قرار گرفته است.اطراف مرکزتجمع روستا را باغات روستا دربرگرفته اند.مخابرات روستا درکنارمرکزتجمع روستا بنا شده است.بیشترین میزان تردد اهالی روستا از این نقطه انجام می شود.

1-3-3-شناخت و تعیین محدوده محلات و مراکز آنها

بررسیهای میدانی مشاور از روستای چکنه علیا حاکی ازعدم تفاوت های اجتماعی ،مذهبی،فرهنگی و اقتصادی در روستا است.غالب ساکنین روستا ازنظر اقتصادی و اجتماعی دریک سطح هستند و تفاوت چندانی بین آنها وجود ندارد.یکپارچگی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی روستا مانع شکل گیری هرگونه محله بندی در روستا شده است.درواقع کوچک بودن فضای کالبدی روستاها ،برقراری روابط خویشاوندی بین اکثر ساکنین،تشابه دینی و مذهبی،یکسان بودن سطح درآمد و همچنین اصلاحات ارضی و فروپاشی نظام ارباب رعیتی در روستاها موجب یکپارچگی ساکنین روستاها شده است.

2-3-3-بررسی و نحوه توزیع خدمات زیربنایی(تاسیسات و تجهیزات عمومی) و رفاهی (اجتماعی و اقتصادی ) در سطح روستا

بسط و گسترش امکانات و خدمات تاثیر مستقیم دررشد و شکوفایی اقتصاد روستاها و تحول فکری روستائیان و افزایش مهارت و کارایی آنان داشته است.به طورکلی مفهوم خدمات عبات است از:

 


برخورداری و تامین نیازهای روستائیان ازطریق کمک رسانی یا ایجاد منافع برای آنان است.ازطرف دیگریک خدمت عمومی آن است که امکان دسترسی به آن برای همگان میسرباشد و شامل مواردی است که مردم راساً قادر به تامین آن برای خود نیستند و درواقع می توان گفت خدمات اساسی جنبه عمومی نیزدارند،این خدمات کاربرد زیادی برای ایجاد تحول و توازن جامعه دارندعاکثریت مردم جامعه از مزایای آن برخوردار می شوند یا حداقل درجهت منافع آنهاست.

ازطرف دیگر نیازو شدت تقاضا برای احداث خدمات عمومی و ازطرف دیگر ارتباط و وابستگی غیرقابل انکار اینگونه خدمات درهر منطقه با تعمیم عدالت و رشد و توسعه،کارشناسان و برنامه ریزان را دردهه های اخیر برآن داشته تا درجهت گزینش ضوابط منطقی برای تعیین مکان بهینه به منظور استقرار عادلانه خدمات عمومی مثل دبستان،مدرسه راهنمایی،دبیرستان،درمانگاه،بیمارستان، مرکزتعمیروسایل و ماشین آلات کشاورزی و غیره قدمهای اساسی بردارند. 46

3-3-3-خدمات زیربنایی:

شبکه آبرسانی

اب شرب روستا توسط چاه عمیق موجود در آن تامین می شود و آب ازفاصله 200متری توسط لوله 6 اینچی به منبع آب در شمال روستا انتقال داده می شود و پس از کلرزدایی درداخل منبع ازطریق لوله های 2اینچی به منازل ساکنین انشعاب می یابد.لوله کشی آب به صورت عمومی درسال 1355 صورت گرفته است.

46-آسایش حسین،اصول و روشهای برنامه ریزی ناحیه ای،انتشارات پیام نور،چاپ اول،1375،ص136

شبکه برق

روستای چکنه علیا ازسال 1358 دارای برق شده و ازنیروی برق فشارقوی شهرستان نیشابور استفاده می نماید.درحال حاضر همه واحدهای مسکونی و اداری و تجاری و آموزشی روستا دارای برق هستند. برخی مزارع روستا برای آبیاری مزارع خود درارتفاعات ازبرق روستا استفاده می نمایند.

گاز

کلیه ساکنین برای سوخت روزانه خود ازسیلندرگازمایع استفاده می نمایند که به صورت هفته ای به آنها ارائه می شود و درفصل زمستان به دلیل بالا بودن هزینه گاز و همچنین عدم دسترسی سریع به سیلندرگاز اهاهلی از نفت استفاده می نمایند. استفاده از سیلندرهای گازدر روستا بیشتربرای مصرف پخت می باشد و برای مصرف گرمایی ازآن استفاده نیم گردد.به دلیل نبود شعبه فروش نفت و سختی زمستانهای روستای چکنه ساکنین را با مشکلات زیادی روبرو می سازد.

4-3-3-خدمات رفاهی

خدمات بهداشتی

خانه بهداشت روستای چکنه علیا خدمات بهداشتی و درمانی و مامایی را به اهالی روستا ارائه می دهد. ازطریق خانه بهداشت بسیاری ازبرنامه های تنظیم خانواده نیزارائه می گردد.

خدمات آموزشی

این روستا دارای یک باب دبستان است که مورد استفاده دانش آموزان دختر و پسر روستا است.

خدمات مذهبی

این خدمت شامل مسجد قدیم و جدید روستا می باشد که درمجموع هردو مسجد 855مترازفضای روستا را به خود اختصاص داده اند.هریک ازمساجد درهسته اولیه روستا ساخته شده اندکه مسجد جدید در هسته شمالی و مسجد قدیم درهسته جنوبی روستا واقع شده است.

دفع زباله

برای دفع زباله هفته ای دو بارازسوی شخصی که ازطرف شورای روستا گمارده شده از روستا    جمع آوری می گردد و ساکنین روستا ماهیانه مبلغی را به ویژگی می پردازند.جمع آوری زباله در روستا یکی ازاقداملات مهمی است که در روستا صورت می گیرد.زباله های جمع آوری شده در   نقطه ای که خانه بهداشت روستا معین شده سوزانده و دفع می گردد.این نقطه درفاصله بین چکنه علیا و سفلی در نقش الدره دفع می گردد.

دفع آبهای سطحی

دفع آبهای سطحی و باران به تبعیت از شیب عمومی روستا از طریق معابر روستا به رودخانه روستا منتقل می شود.شیب زیاد معابر باعث می شود موقع بارندگی های شدید مسیرحرکت آب گود شود و خطراتی را برای واحدهای مسکونی ایجاد می نماید.

آبهای فاضلاب منازل روستا ازطریق چاههای جذبی که به عمق حدودا 5 متر در داخل واحدهای مسکونی حفر شده جذب می گردد.اکثر واحدهای مسکونی دارای چاه جذبی می باشند.

 

حمام

یکی دیگر ازتاسیسات روستا حمام می باشد. روستا دارای دو حمام بوده که یکی درهسته جنوبی روستا واقع شده و غیرقابل استفاده می باشد و یکی درهسته شمالی روستا بنا گردیده که هنوز از آن استفاده می گردد.این حمام درسال 1364 در روستا ساخته شدو ازآن موقع تا کنون این حمام خدمات رسانی به روستائیان را انجام می دهد.حمام جدید روستا درنزدیکی یکی ازچشمه های بزرگ روستا بنا شده و آب مورد نیاز آن نیزازطریق آب لوله کشی تامین می شود. همچنین سوخت این حمام ازطریق نفت سیاه تامین می گردد.

مخابرات

با تاسیس مرکز مخابرات روستا درسال 1362 مردم به شبکه ارتباطات سراسری تلفن ثابت دسترسی پیدا نمودند.مخابرات روستا درکنارمرکز تجمع روستا مکانیابی شده است.این دفتر همه روز خدمات مخابراتی را در روستا ارائه می دهد.به منظور توسعه گردشگری روستا توجه به واحدهای ارتباطی از جمله مخابرات بسیارمهم می باشد.

گیرنده رادیو و تلویزیون و تلفن همراه

امکان جذب فرکانس های رادیویی و تلویزیونی در روستا میسر است.این روستا اکثر فرکانس های تلویزیونی را جذب می کند و آن هم دریافت شبکه های 3،2،1 و استانی می باشد.

کاربری ها:

کاربری آموزشی

این کاربری شامل دبستان می باشد که درغربی روستا و درهسته اولیه روستا درکنار رودخانه روستا واقع شده است.وسعت این کاربری در روستا معادل 1366مترمربع بوده که 7/0درصد ازکل کاربری موجود در روستا را به خود اختصاص داده است.سرانه این کاربری در روستا معادل 4مترمربع     می باشد.ازمجموع مساحت روستا 273مترمربع به بنای مدرسه و 86نیز به ساخت سرویسها و باقی به فضای مدرسه اختصاص یافته است.

کاربری مذهبی

این کاربری شامل مسجد قدیم و جدید روستا می باشد که درمجموع هردو مسجد855متر از فضای روستا را به خود اختصاص داده اند.هریک ازمساجد درهسته اولیه روستا ساخته شده اند که مسجد جدید درهسته شمالی و مسجد قدیم درهسته جنوبی روستا واقع شده است.سرانه این کاربری در روستای چکنه علیا 3مترمربع برآورد شده است.

کاربری فرهنگی

این روستا فاقد فضای فرهنگی می باشد.

کاربری بهداشتی

این کاربری شامل حمام عمومی روستا می شود.وسعت این کاربری بالغ بر63مترمربع است که فضای کمی را شامل می شود.

کاربری سیاسی

این کاربری شامل شورای اسلامی و دهیاری می باشد.

کاربری انتظامی

این روستا فاقد کاربری انتظامی می باشد اما دارای پایگاه بسیج می باشد.

کاربری درمانی

این کاربری شامل خانه بهداشت می شود.این کاربری 390 مترمربع ازفضای روستا را به خود اختصاص می دهد که 2/0درصد ازفضای موجود را به خود اختصاص داده است.

کاربری تجاری

این کاربری بصورت شناور مطرح می شود که به طورپراکنده خدمات دهی را در روستا برعهده دارد.این کاربری ها شاما چند واحد مغازه مواد غذایی و مصالح فروشی می باشدکه وسعت آنها 312مترمربع بوده که 2/0درصد ازفضای روستا را اشغال نموده است.سرانه تجاری در روستا 1 مترمربع برای هریک از اهالی می باشد.

کاربری تاسیسات و تجهیزات

این کاربری شامل مخابرات ،موتور آب می باشد.مخابرات روستا در مرکز روستا یهنی درمرکز تجمع روستا واقع شده و تمام اطراف آن را باغات احاطه نموده است.موتورآب نیزدرقسمت شمالی روستا واقع شده است.این کاربری 244مترمربع ازفضای روستا یعنی 13/0درصد ازسطح روستا را به خود اختصاص داده است.سرانه این کاربری 1مترمربع محاسبه شده است.

 

 

کاربری معابر

معابرموجود در روستا ازنظم خاصی تبعیت نمی کند و ازنظم مناسبی برخوردار نیستند.معابر در هسته اولیه روستا بسیارتنگ و بی نظم بوده و عرض آنها بسیارکم می باشدکه دربرخی قسمتها امکان عبوروسائط نقلیه ممکن نیست.معابردرجه 1 روستا ازسمت شرق وارد روستا می شود.معبر درجه2که از محور بین روستایی منشعب می شود در امتداد رودخانه به سمت مدرسه روستا حرکت می نماید. این معبربعد ازخارج شدن از بافت روستا به محوربین روستایی تبدیل و نقش ارتباطی بین روستاهای بالادست با شهر چکنه را برقرار می نماید.البته یک شاخه دیگرازمعبردرجه 2 درقسمت جنوبی روستا واقع شده استکه قبل از احداث جدید ازاین معبربرای رسیدن به شهر چکنه سفلی استفاده می نموده اند که امروزه این معبربه عنوان محوری فرعی مطرح می باشد.دسترسیهای روستا به صورت نامنظم درداخل روستا پراکنده هستند.بیشترین میزان دسترسیها درهسته جنوبی روستا قرار دارد.دسترسیهای روستا نقش ارتباطی بین واحدهای مسکونی و مزارع روستا برقرار می نمایند.معابر روستا به چهار دسته معابردرجه 1 یا جاده بین روستایی،معبردرجه 2،معبردرجه 3 و دسترسیها و همچنین مراکز تجمع و گرههای ترافیکی تقسیم می شوند.به لحاظ طولی دسترسیها بیشترین مقداررا به خود اختصاص داده اند.کل فضای اشغالی این کاربری 47379مترمربع می باشد که 2/36درصد ازفضای موجود روستا را به خود اختصاص داده است که رقم بسیارقابل ملاحظه ای می باشد.بالا بودن فضای اشغالی معابردر روستای چکنه علیا گسترش خطی ،عدم توجه به فضاهای داخلی داخل بافت و همچنین وجود باغات فراوان درداخل روستا می باشد.البته توسعه بی برنامه روستا نقش عمده ای دربالا بودن سرانه این کاربری دارد.سرانه معابر روستای چکنه علیا 97مترمربع می باشد.وسعت این کاربری برابر 31668مترمربع می باشد.

کاربری باغات و مزارع

دراجرای طرح هادی سعی شود تا حد امکان ازتجاوزبه زمینهای کشاورزی جلوگیری گردد و روستا به سمتی گسترش یابد که کمترین خسارت به اراضی کشاورزی وارد گردد.درداخل روستای چکنه علیا 46466مترمربع باغ و قلمستان وجود دارد.سرانه فعلی این کاربری درداخل محدوده خدماتی روستای چکنه علیا 137 درصد می باشد که 1/24درصد ازفضای روستا را اشغال نموده است.

ویژگی های فرهنگی

5-3-3-آداب و رسوم

سیزده بدر  

دراین روز هرکس به اتفاق خانواده خود با فامیل به دامنه‏ی کوهها و دشتهای سرسبزو نقاط زیبای روستا می رود.جوانان دراین روز با هم کشتی می گیرند و زنان دورهم جمع می شوند و شادی      می کنند.

مراسم ازدواج

  • همسرگزینی:پدرو مادر برای پسرخود دختری را انتخاب می کنند و به پسر خود معرفی می نمایند که اغلب بدون مخالفت پسروارد مرحله‏ی خواستگاری می شوند.امروزه انتخاب پسرو دختر نیز ازارکان همسرگزینی است.
  • خواستگاری:مادربا مشورت پدربه خواستگاری دختر می رود و چنانچه رضایت خانواده‏ی دختر را جلب کنند،پدرو مادرپسربا نزدیکان و اقوام به خواستگاری می روند و به همراه خویش روسری،مقداری قند و انگشتر می برند.
  • نامزدی:درمدت نامزدی،خانواده پسر درروزهای عید مقداری گوشت،برنج و پارچه برای خانواده دختر می فرستند و خانواده‏ی دخترآنها را دعوت می کنند.دراین مدت دختر و پسرهمدیگررا ملاقات می کنند.
  • عقدکنان:روز عقدکنان،خانواده‏ی پسر،وسایل خوراکی و مقداری لباس برای خانواده‏ی عروس   می فرستند و ملا یا آخوند دختر را عقد می نماید.مهریه‏ی دختر،آب،زمین و گوسفند است.

چهارشنبه سوری

جشن ویژه‏ی آخرین چهارشنبه‏ی سال می باشد که دراین روز دخترها و پسرها،کوزه‏ی آبی را از پشت بام خانه‏ی خود به داخل کوچه پرتاب می کنند و معتقدند که هرکس دراین روز کوزهآبی بشکند روز قیامت یک کوزه آب به او خواهند داد و بدین صورت بلاها نیز ازخانه دورمی شوند.مردان روستا در این روز به تیراندازی می پرداختند و اهالی روستا بیرون از ده آتشی روشن می کردند و ازروی آن می پریدند،هنگام پریدن ازآتش خطاب به آتش می گفتند: ((زردی من ازتو،سرخی تو ازمن))

مراسم تولد

ماما یا دایه،وظیفه مراقبت از زائو و نوزاد،از بدو تولد تا چهل روز بعد را برعهده دارد.به عنوان اولین اقدامات برای سلامتی زائو و نوزاد،زیرسرزائو،خنجر،قرآن و سوزن و ...قرارمی دهند و حتی به گوشه یقه‏ی پیراهنش یک سنجاق آویزان می کنند.این اشیا ازجهت دفع آل گذاشته می شوند،نام نوزاد را معمولا به چند روش انتخاب می کنند: یا انتخاب اسم ازروی قرآن کریم یا انتخاب قبلی یا نام آبا و اجداد وی و یا اگرروزهای تولد مصادف با مراسم یا دهه‏ی عاشورا،عید قربان و سایرروزهای خاص مذهبی و...باشد نام نوزاد را به احترام بزرگان دین و نیز همراهی با مراسم مذهبی می گذارند. درروز دهم اذان و اقامه درگوش نوزاد می گویند و هرکدام ازبستگان هدیه و پول بربالین نوزاد قرار می دهند.

تمنای باران و مراسم چوله قزک

با توجه به این که کشاورزی و دامداری اساس زندگی معیشتی مردم را تشکیل می دهد و آب به عنوان محور تولید دراین مناطق نقش حیاتی دارد،درموارد کمبود آب و نزولات جوی جهت نزول باران دعا نوشته و به شاخه های درختان می بندند و یا زنان آش بی بی فاطمه می پزند و بین همسایه ها پخش می کنند و دربرخی مواقع نیز مردم سه روزمتوالی روزه می گیرند و درآخرین روز به صحرا       می روند و ازخدا دسته جمعی طلب باران می کنند.درمراسمی نیزگروهی ازکودکان در روستا، مترسکی می سازند و به آن پارچه هایی الوان و لباس هایی بلند می پوشانند و درکوچه های ده راه    می افتند.سپس به درب منازل می روند و اهل خانه مقداری شیرینی و یا پول به آنها می دهند و گاهی مقداری آب هم روی بچه ها می پاشند.

 

 

 

روز عرفه

به روزعرفه،((علفه))نیز می گویند.علفه دو روزمی باشد:

1-علفه‏ی کهن،آخرین روزسال می باشد که مردم به قبرستان می روند و برای آمرزش اموات خود فاتحه می خوانند.

2-علفه‏ی نو،روزاول سال نو می باشد که مردم به مساجد می روند،قرآن می خوانند،بعدهم به خانه‏ی خود برگشته و به دیدن بزرگترها می روند.

عروسی

عروسی معمولا دو شبانه روز به طول می انجامد.روزاول پدرداماد،اقوام و فامیل را به خانه‏ی خویش دعوت می نماید و داماد نیزبرتختی کنارمجلس می نشیند و هریک ازمدعوین پول یا گوسفند به داماد هدیه می کند.روزبعد زن سلمانی سرو صورت عروس را آرایش می نماید.

عروس بردن

هنگام عروس کشانی،عروس را براسبی سوارمی کنند و افساراسب را دایی یا پسرعمو یا برادر عروس می کشد.عروس را با سازو دهل به خانه‏ی داماد می برند.مادرعروس یک روز بعد ازعروسی به افرادی که به داماد هدایایی دادند یک دستمال و مقداری شیرینی می دهد.پدر عروس بعد ازسه روز ازعروسی ،عروس و داماد را به خانه‏ی خود دعوت می کند و گوسفند یا قطعه زمینی را به آنها هدیه می دهد.

 

شب یلدا

دراین شب مردم معمولا به خانه‏ی بزرگترها می روند و تا نیمه شب می نشینند.میزبان گوسفندی را ذبح نموده و از میهمانان پذیرایی می نماید.مردم درحد امکان درشب یلدا هندوانه می خورند و معتقدند که هرکس دراین شب هندوانه بخورد، تابستان زیاد تشنه نمی شود.

مراسم ماه محرم و صفر

درروزعاشورا مردم درقالب هیئت های عزاداری ضمن انجام مراسم ویژه به تهیه و پخت غذا که اغلب حلیم است مبادرت می ورزند.دراین روزعلم ها را ازمساجد بیرون می آورند.دراین روستا نمایش شبیه خوانی برگزار می شود.دراین نمایش مذهبی گروههای شبیه خوان با حرکات و خواندن ابیات مناسب،نوحه خوانی می کنند و ماجرای ظهرعاشورا را عینا بازسازی می کنند.دربدو ورود هیئت های عزاداری به مدخل روستا،عده ای ازعزاداران علم به دست درحالی که علم ویژه‏ی عزاداری،پیشاپیش آنها برده می شود به پیشوازآنان می آیند و به اصطلاح به هم سلام می گویند و آنها را به میدان اصلی ده راهنمایی می کنند.پس ازگرد آمدن همه گروهها درمیدان اصلی نخل را بر      می دارند و دسته جمعی بسوی امامزاده‏ی روستا روانه می شوند.پس ازمراجعت از مزار،گروهها بر حسب روستاعدسته دسته به صرف نهارفرا خوانده می شوند.مخارج تهیه‏ی حلیم نیزتوسط افراد خیر تامین می شود.دراین مراسم اشعاری درباره مظلومیت امام حسین(علیه السلام ) و یارانش به زبان ترکی خوانده می شود.درروزاربعین حسینی نیزمراسم عزاداری و روضه خوانی درداخل مساجد و منازل برپا می شود.

 

مراسم فوت

نزدیکان متوفی اغلب بوسیله‏ی گفتن اذان و لا اله الا ا...،همسایگان را جهت تشییع جنازه دعوت      می نمایند.درجلوی گروه تشییع کننده یک نفرظرفی پرازخرما یا حلوا حمل می کند و درقبرستان برروی قبر می گذارند.هریک ازحاضرین با یبل مقداری خاک درقبر می ریزند و بیل را وارونه به زمین می اندازند تا نفربعدی الی آخر. همچنین میت را تا حد امکان شب دفن نمی کنند و می گویند: نور ستاره نباید داخل قبر بتابدعباران نباید داخل قبر بریزد.مراسم ختم و یادبود درروزهای سوم و هفتم، چهلم و سال برگزارمی شود.درروزهای یاد شده قرآن خوانی،صرف غذا و رفتن به سرمزار برنامه‏ی کلی است.پس ازمراسم چهلم عده ای ازنزدیکان با به همراه آوردن پیراهنی برای مرد منزل و یک روسری ویا حتی یک پیراهن]لزوما لباس های اهدایی باید رنگی روشن داشته باشند[ برای زن منزل به نزد ایشان رفته و با دلداری دادن آنها،لباسهای مشکی را از تن شان درمی آورند تا ازعزا درآیند.

جایگاه علمی فرهنگی چکنه

چکنه ازدیرباز ازلحاظ علمی-فرهنگی ازرتبه و جایگاه درسطح ملی و بین المللی برخورداربوده و دهها شخصیت ممتاز ازآن به مدارج بالای علمی و فرهنگی نایل گشته اند.ازجمله آنها می توان به پروفسور حسین صادقی جراح قلب جهان،زنده یاد رضا صادقی برنده مدال طلای جهانی ریاضی، امیرصابری برنده مدال نقره جهانی شیمی اشاره کرد.ازقهرمانان این خطه نیزاحمد وفادار را می توان نام برد که مدال های وی درکناردستاوردهای جهان پهلوان تختی درموزه آستان قدس توجه هربیننده را به خود جلب می کند.

     بررسیهای کالبدی

1-4-شناخت عوامل طبیعی یا مصنوع موثر در شکل گیری و استقرار روستا

عوامل گوناگون طبیعی ،فرهنگی،اقتصادی ،سیاسی،مذهبی و مانند آن به یک سکونتگاه روستایی ازنظر مکانی و فضایی هویتی خاص می بخشد. تغییرهریک از این عوامل می تواند اهمیت و نقش هر موقعیتی را دگرگون کند،گفتنی است عوامل و ویژگی های طبیعی نسبتا ثابت و ازنظر زیست شناسی درمعرض دید و مشاهده قابل بررسی است.درحالی که عوامل محیط فرهنگی پویا و دائما درحال دگرگونی هستند و ازاین رودخانه شناسایی این قبیل ویژگی های سکونتگاهها با پیچیدگی همراه است.

بنابراین شکل و نحوه استقرار و درمجموع علت وجودی سکونتگاههای روستایی نیازمند یک بررسی همه جانبه است.چرا که سکونتگاههای روستایی به صورگوناگون برپا شده است و شکل می گیرد و از نظر مکانی به نحوی متنوع توزیع می گردد. عوامل موثربرنحوه شکل گیری و پراکندگی مکانی سکونتگاههای روستایی را بطورکلی می توان به 2 دسته تقسیم کرد.47

الف-عوامل طبیعی

الگوی اسکان در سکونتگاههای روستایی بیش ازهرچیز انعکاس ویژگی های طبیعی است.به طور کلی دربررسی عوامل طبیعی موثربر استقراراین سکونتگاهها باید موارد ذیل را درنظرداشت:48

___________________________________________________________________________

47-دولفوس الیویه،تحلیل جغرافیایی ،ترجمه سیروس سهامی،نشر نیکا58،1367

48-سعیدی عباس،مبانی جغرافیای روستایی ،انتشارات سمت،سال 1377،ص44

-          شکل ناهمواریها،پستی و بلندی

-          آب و هوا و پوشش گیاهی و محیط زیست

-          خاک حاصلخیز

به لحاظ طبیعی منابع آب روستای چکنه علیا ،اقلیم سرد و معتدل،وضعیت توپوگرافی کوهستانی، اراضی حاصلخیز و منابع آب فراوان در روستا شرایط نسبتا مناسبی را ازلحاظ طبیعی و زیست محیطی برای سکونت بوجود آورده است.می توان گفت عامل اصلی زیست دراین روستا عوامل طبیعی بویژه آب دردرجه اول و زمینهای حاصلخیز دردرجه دوم بوده است.درواقع هسته اولیه روستا نیز درحول یکی ازچشمه های روستا شکل گرفته است که صحت این فرضیه را نشان می دهد.

ب-عوامل فرهنگی ،اجتماعی ،اقتصادی

انتخاب محل هریک از سکونتگاهها ،علاوه بر عوامل طبیعی براساس عوامل و انگیزه های متنوعی صورت می پذیرد.ازقبیل سازگاری و انطباق با محیط های طبیعی و امکان پذیر ساختن شیوه خاص اقتصادی از طریق بهره برداری بهینه ازاینگونه محیط ها،برخورداری از امکانات ارتباطی،      انگیزه های سیاسی و نظامی و انگیزه فرهنگی و مذهبی،تحولات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی غالبا نقش اهمیت عوامل گوناگون را درشکل دهی و نحوه استقرار سکونتگاهها قرار می دهد.49

49-همان منبع صنایع 60

 

عوامل طبیعی و بهره برداری مناسب ازخاک برای کشاورزی ،پوشش گیاهی برای ایجاد و توسعه دامداری که شیوه اقتصادی خاص خود را در روستا ایجاد نموده است.عامل امنیت در گذشته یکی از دلایل توسعه این روستا بوده است. همچنانکه قبلا ذکر نمودیم جمعیت سال 1345 این روستا 853 نفر بوده است و هرچه زمان می گذرد از جمعیت این روستا کاسته می شود و این اهمیت این روستا را درگذشته می رساند.زیرا درگذشته مناطق کوهستانی از امنیت بیشتری نسبتبه مناطق جلگه ای و دشتی برخوردار بوده اند.قرارگیری روستای چکنه درکوههای بینالود درتامین امنیت آن تاثیر بسزایی داشته است.

درکل عوامل طبیعی به عنوان عامل اصلی و عوامل انسانی درمرحله بعد قرار داشته اند.چه بسا ضعیف شدن نقش عوامل طبیعی به عنوان یک عامل مهم درایجاد امنیت باعث مهاجرت ازاین روستا شده است.

2-4-عوامل موثر در بافت کالبدی روستا

بافن عمومی سکونتگاهی روستایی بیانگر فرم،شکل و الگوی حاصل از تاثیرگذاری عوامل گوناگون در عرصه روستا و نحنوه ارتباط واکنش متقابل این عناصر و ویژگی هاست. همچنین بافت کالبدی این سکونتگاهها نمایانگر نحوه نظم پذیری خانه ها و استقرار اراضی باغی،زراعی و نیزچگونگی قرارگرفتن راهها و میادین درکنار یکدیگراست،بنابراین اجزای بافت سکونتگاههای روستایی به تفکیک عبارت است از:

- خانه ها و منازل ساکنین

- مزارع و زمینهای کشاورزی

- مکانهای عمومی و میادین

 5050-همان منبع،62

روستای چکنه علیا روستایی است کوهستانی و مساکن آن به دلیل محدودیتهای طبیعی و شیب زمین به صورت ردیفی و فشرده درامتداد جریان رودخانه بنا شده اند.مساکن روستا درهسته اولیه روستا ازیک طرف به باغات حاشیه رودخانه و ازسمت دیگر به ارتفاعات اطراف منتهی می شوند.امروزه این مساکن خالی از سکنه هستند و برای نگهداری از دامها از آنها استفاده می شود.مساکن روستا در قسمتهای میانی هسته های اولیه روستا شکل گرفته است.شبکه های عبوری بدون هیچ نظمی به تبعیت از باغات و خانه های مسکونی به سمت شمال و جنوب ساخته شده است.درکل به دلیل وجود رودخانه، روستا حالتی خطی به خود گرفته که مساکن درآن فشرده و محقرساخته شده اند.محدودیت توسعه روستا به دلیل وجود رودخانه و ارتفاعات باعث شده روستا در

داخل باغات و زمینهای زراعی مرغوب شکل بگیرد و می توان به جرات عنوان نمود اکثر واحدهای مسکونی درداخل باغات روستا احداث شده اند که بسیاری ازآنها براثر مهاجرت صاحبانشان خالی از سکنه   شده اند که در صورت موافقت صاحبان آنها می توان وسعت باغات روستا را بیش از پیش گسترش داد.درکل نبود برنامه ریزی و محدودیت گسترش توسعه طبیعی باعث توسعه پراکنده روستا شده است.با اینکه روستا وسعت چندانی ندارد ولی بین شمالی ترین منزل روستا تا جنوبی ترین آنها حدود 1200 متر فاصله وجود دارد که دلیل آن نیز عدم توجه به زمینهای خالی داخل بافت و توسعه بی برنامه بوده است.در دوره های جدید نیز علیرغم کاهش جمعیت و خانوار به تعداد منازل مسکونی درخارج ازبافت اضافه شده در صورتی که بسیاری از واحدهای

مسکونی به دلیل نداشتن سکنه و عدم مراقبت درحال ازبین رفتن می باشند.به دلیل خطی بودن روستا،نقطه کانونی آن درنزدیکی رودخانه و درمحل به هم پیوستن جریانهای عبوری قرارگرفته است که تنها کاربری موجود درمرکز تجمع روستا دفتر مخابرات روستا می باشد.نوع مذهب،قومیت،اعتقادات،روابط اجتماعی و آداب و رسوم و همچنین نوع ربان ساکنین در شکل گیری و تکامل روستا موثربوده است.واگرایی روستای چکنه درواقع نتیجه تاثیرعوامل طبیعی است زیرا هرجا منبع آبی و خاک حاصلخیزی وجود داشته ساکنین به منظورکاردرمزرعه و راحتی آمد و شد درداخل باغ نیزمسکن می ساخته اند.ضعیف شدن عامل دفاع نیز درپراکندگی واحدهای مسکونی بی تاثیرنبوده است

دربررسی کیفیت ابنیه روستا با توجه به نوع اقلیم و مصالح بکاررفته درساخت و ساز ساختمانها درسطح روستا،کیفیت ساختمانها را می توان درسه گروه بادوام،نیمه بادوام،کم دوام و بی دوام طبقه بندی نمود:

واحدهای مسکونی بادوام:

به ابنیه ای گفته می شود که مصالح بکاررفته درآن مصالح بادوام و سازه و اسکلت باشد.تعدادی ازواحدهای مسکونی و ابنیه ای که توسط دولت شکل گرفته جزء این نوع ساختمانها می باشند که 3/2 درصد از ابنیه مسکونی روستا را دربرمی گیرد.برخی ازواحدهای جدید الاحداث روستا به لحاظ طراحی و مشخصات فنی و مهندسی با سایرمنازل مسکونی روستا تفاوت فاحشی دارند.

 

 

 

 


3-4-بررسی و شناخت کیفیت ابنیه روستا

واحدهای مسکونی نیمه بادوام:

واحدهای مسکونی که درمراحل اولیه توسعه جدید شکل گرفته و مصالح به کاررفته شده درآن سیمان، آجر،چوب و گل باشد واحدهای مسکونی نیمه بادوام می گویند که البته به نام واحدهای مسکونی مرمتی نیز شناخته می شوند.این نوع ابنیه  12 درصد از ساختمانهای روستا را شامل می گردد.

واحدهای مسکونی کم دوام و بی دوام:

مصالح به کار گرفته شده در این نوع بناها،خشت و گل و سنگ و گاها چوب که بیشتر واحدهای مسکونی روستا درهمه بخشهای روستا قرار دارند که بیشترین میزان این نوع واحدها درمرحله اولیه و مراحل دوم و سوم توسعه روستا ساخته شده اند.تیپ غالب مسکن روستا این نوع واحد مسکونی می باشد.این نوع بناها دربرابر  زلزله ای با قدرتی حدود 5 ریشتر دوام نداشته و به راحتی تخریب  می گردند.واحدهای مسکونی فوق  7/85 درصد از مساحت واحدهای مسکونی را به خود اختصاص داده است.با توجه به قدرت لرزه خیزی بالای روستای چکنه علیا توجه به کیفیت ابنیه روستا بسیار ضروری می باشد. 

همچنانکه درنمودار بالا نیز دیده می شود بیشترین ابنیه روستا ازنوع کم دوام می باشد که با مجموعه واحدهای بی دوام بیش از 7/85 درصد ابنیه روستا ازنوع کم و بی دوام می باشند.کیفیت پایین مساکن در روستای چکنه علیا باعث شده روستا در برابرهرگونه حادثه طبیعی آسیب پذیرباشد.آسیب پذیری روستا عواقب سنگینی را به نبال داشته و ممکن است دراثریک عارضه طبیعی روستا به کلی ازبین برود.لذا لزوم توجه به کیفیت ابنیه یکی از ضرورتهای طرح هادی روستا خواهد بود.

 

 

 

 

 

 

با تشکر ویژه از دانشجوی عزیزی که این نمونه را در اختیار ما قرار داد.